استاد علی صفایی حائری عین صاد
 
پایگاه مؤسسه فرهنگی هنری لیلة القدر

شرح کتاب مسئولیت و سازندگی - قسمت یازدهم

مؤلف: حجت‌الاسلام و المسلمین هادی زاده

تاریخ ثبت: 03 / 11 / 1391

موضوع: شرح و تبیین آثار استاد

روش تربيت

گفتیم که مربی کسی است که دو ویژگی را داشته باشد:

مربي بايد انسان و مسیر انسان و قوانین حاکم بر راه انسان را بشناسد و نيز نسبت به او مهربان و دلسوز باشد. در اینجا به اين رسیدیم که تنها مربی خدا است: چون آفریدگار است همه این آگاهی‌‌‌‌‌‌‌ها را دارد، و چون خود او همه نعمت‌‌‌‌‌‌‌ها را به پای انسان ریخته است نیازی به او ندارد و بنابراين مهرباني و دلسوزي او بدون چشم‌‌‌‌‌‌‌داشت است. در نتیجه کسی می‌‌‌‌‌‌‌تواند مربی باشد که به حق پیوند بخورد و سر سفره وحی مهمان شود.
در ادامه گفتیم که انسانی می‌‌‌‌‌‌‌تواند مربی باشد که هم شناختش از انسان و راه او و دردها و درمان‌‌‌‌‌‌‌های او را از پروردگار آموخته باشد، هم به خاطر پیوندش با خدا و وحي به مهر و دلسوزی و مهربانی خدا رسیده باشد، و هم اينکه با آموزش و تجربه و تقوا، روحیه‌‌‌‌‌‌‌ها را بشناسد.

با این توضیح به وظایف مربی رسيديم و گفتيم که مربي براساس ویژگی‌‌‌‌‌‌‌های انسان و هدف تربیت وظایفی دارد که عبارتند از:

1.    آزاد کردن انسان از اسارت‌‌‌‌‌‌‌ها؛ اسارت‌‌‌‌‌‌‌ها دو گونه هستند:
•    اسارت‌‌‌‌‌‌‌های درونی که عبارتند از غریزه‌‌‌‌‌‌‌ها و فکر و استنتاج و عقل؛
•    جبر بیرونی که عبارتند از تاریخ و محیط و وراثت و تربیت و طبیعت.

2.    آموزش؛ مربي بايد سه چیز را آموزش دهد:
•    راه رسیدن به هدف؛
•    روش تدبر و برداشت از آنچه که در محیط اطراف متربي می‌‌‌‌‌‌‌گذرد؛
•    روش تفکر و استنتاج.

3.    ذکر و یادآوری.

در اين جلسه درباره روشهاي تربيت و روش تربيتي اسلام گفتگو مي كنيم.

انواع روش‌‌‌‌‌‌‌های تربیت در جهان

در مقدمه باید بگوييم که با بررسی آنچه که در جهان به عنوان تربیت رخ می‌‌‌‌‌‌‌دهد، می‌‌‌‌‌‌‌توانیم به یک جمع بندی از روش‌‌‌‌‌‌‌های تربیت برسیم. براين اساس انواع روش‌‌‌‌‌‌‌هاي تربيتي عبارتند از:                          

1. تربيت براساس شعار و تلقين و داغ كردن؛

بعضی‌‌‌‌‌‌‌ها انسان را با شعار دادن و تلقین کردن و داغ کردن تربیت می‌‌‌‌‌‌‌کنند؛ یعنی به جای اینکه از استعدادها و امکانات درونی انسان استفاده کنند و او را به سطح آزادی و انتخاب و اختیار برسانند، با گفتن‌‌‌‌‌‌‌ها و شعاردادن‌‌‌‌‌‌‌ها وچیزهای مطلوب را فریاد کردن و از آن طرف با تلقین کردن که تو چنان و چنین هستی و از اين طريق كه مدام در گوش مخاطب خود بخوانند که تو می‌‌‌‌‌‌‌توانی، انسان را داغ می‌‌‌‌‌‌‌کنند که راه بیفتد.

2. تربيت با هدف تسليم كردن انسان در ظاهر؛

روش تربيتي دیگر این است که اصلاً به اعماق وجود انسان کاري ندارند و نمی‌‌‌‌‌‌‌خواهند که در اندیشه و دل انسان اتفاقي بیفتد، بلكه مطلوبشان این است که ظاهر انسان تنظیم شود، حتي اگر با دل و جانش ناهماهنگ باشد. به بيان ديگر اين گروه تنها به این می‌‌‌‌‌‌‌پردازند که ظاهر انسان، ظاهری باشد که مطلوب آنها است؛ مثلاً اگر در جامعه اسلامی زندگی می‌‌‌‌‌‌‌کند نوع آرایشی که به کار می‌‌‌‌‌‌‌برد و نوع پوشش و ادبیاتی که در سخن گفتنش به کار می برد و روابطی که با دیگران برقرار می‌‌‌‌‌‌‌کند و آدابی که در سطح اجتماع رعایت می‌‌‌‌‌‌‌کند، همه اينها چیزی شوند که اين تربيت كنندگان می‌‌‌‌‌‌‌خواهند، حتي اگر در اعماق وجود اين متربي ريشه‌‌‌‌‌‌‌اي نداشته باشد.
شاید ديده باشيد در جامعه‌‌‌‌‌‌‌هايي که مذهب‌‌‌‌‌‌‌هاي مختلف در کنار هم زندگی می‌‌‌‌‌‌‌کنند، گاهی جوان ها به این نتیجه می‌‌‌‌‌‌‌رسند که کسی که مثلاً مذهب مرا دارد با دیگری که مذهب مرا ندارد، منی که مسلمانم با کسی که مسیحي و يا زردشتی است، هيچ تفاوتی نداریم. تنها تفاوت ما اين است كه پدر من مسلمان بوده است و پدر او زردشتی. بنابراين ما هیچ تفاوت مهمي با هم نداریم، جز اينكه هر كداممان تنها مجموعه‌‌‌‌‌‌‌اي از آداب كه به صورت سنتی داشته‌‌‌‌‌‌‌ایم را رعایت می‌‌‌‌‌‌‌کنیم.

 این روش تربیتی در نهایت انسان را به همین‌‌‌‌‌‌‌جا می‌‌‌‌‌‌‌رساند که تو مسجدت را برو، آن مسیحی نیز به کلیسا مي‌‌‌‌‌‌‌رود و آن یهودی نیز همچنین. همین رعايت ظاهري کافی است و لازم نیست كه در اعماق اتفاقی رخ دهد. از اين رو است كه اینها به سادگي می‌‌‌‌‌‌‌توانند با اعتقاداتی مشترک و با ریشه‌‌‌‌‌‌‌های درونی مشترک و نگاه‌‌‌‌‌‌‌های مشترک به هستی و جامعه در کنار هم زندگی کنند.

این یعنی فقط در سطح، تغییر ایجاد کردن و این خطری است که به شکل گسترده‌‌‌‌‌‌‌ای کارهای تربیتی ما را تهدید می‌‌‌‌‌‌‌کند. در بسیاری از موارد ما به خاطر شتابی که داریم و ضرورتی که حس می‌‌‌‌‌‌‌کنیم که باید هرچه زودتر در این جوان‌‌‌‌‌‌‌ها تغییری روي دهد، از آن اهداف بلند خود چشم‌‌‌‌‌‌‌پوشی کرده و به کم قانع می‌‌‌‌‌‌‌شویم و می‌‌‌‌‌‌‌گوییم همین که نماز بخواند کافی است، همین که لباس مناسبی بپوشد کافی است.

3. تربيت از طريق بغل گرفتن و به دوش كشيدن؛

روش سوم این است که ما انسان‌‌‌‌‌‌‌ها را به هدف‌‌‌‌‌‌‌های  بلند برسانیم، اما نه با اندیشه خودشان و نه با افکار و پای خودشان، بلكه در اين روش ما آنها را به آغوش و به دوش مي‌‌‌‌‌‌‌گیریم و به مقصد مي‌‌‌‌‌‌‌رسانیم. به اين منظور ما از هر ابزاری استفاده مي‌‌‌‌‌‌‌کنیم تا این معرفت‌‌‌‌‌‌‌ها و عشق‌‌‌‌‌‌‌ها به نحوی در  دل او ایجاد شود و بنابراين با احساس‌‌‌‌‌‌‌ها و بیانات خودم هر طور كه هست او را راه مي‌‌‌‌‌‌‌اندازم و در حقيقت خودم به جای او مي‌‌‌‌‌‌‌بینم و راه مي‌‌‌‌‌‌‌روم.

4. روش تربيت اصيل اسلامي؛

در اين روش ما به انسان آگاهی مي‌‌‌‌‌‌‌دهیم و او را روشن مي‌‌‌‌‌‌‌کنیم و گرفتاری و اسارت‌‌‌‌‌‌‌هایش را باز مي‌‌‌‌‌‌‌کنیم و معیارها و کلیدها را به دست او مي‌‌‌‌‌‌‌دهیم و روش‌‌‌‌‌‌‌ها را به او مي‌‌‌‌‌‌‌آموزیم تا خودش راه را انتخاب کند و آن را طی کند، بدون اینکه لازم باشد کسی دست او را بگیرد، بدون اینکه لازم باشد کسی او را داغ کند.

خُب اینها چهار روش براي تربيت هستند و مشخص است که از ميان اينها روش اصیل کدام است، ولی اگر ما بخواهیم معیار نقدی داشته باشیم که این روش‌‌‌‌‌‌‌ها را نقد کنیم، اين معیار نقد کدام است؟

ملاک انتخاب روش تربيت

معيار نقد روش‌‌‌‌‌‌‌هاي تربيتي نخست موضوع تربیت و دوم هدف تربیت است. اگر شما موضوع تربیت را عوض کنید، می‌‌‌‌‌‌‌توانید به سراغ روش‌‌‌‌‌‌‌های دیگر تربيتي غير از روش چهارم برويد. اما از آنجا كه موضوع تربیت ما انسان است، هر روشی که همه استعدادهای انسان و قابلیت‌‌‌‌‌‌‌های او را شکوفا نکند، انسان را ضایع کرده است، حتي اگر او را به مهارتی در اندیشیدن و صنعت و تکنولوژی و علم برساند، حتي اگر او را به سطحی رسانده باشد که آسمان را هم تسخیر کرده باشد.

ملاک دوم براي نقد روش تربيتي، هدف تربیت است. هر روشی که با هدف تربیتی ما تناسب نداشته باشد، روش مناسبي نيست. هدف تربیت از نگاه اسلام چیست؟ اینکه انسان را آزاد کنید و به مرحله انتخاب برسانید. هر روشی که نتواند این اتفاق را در وجود انسان ایجاد کند، باطل و مردود است و باید کنار گذاشته شود. حال اگر شما هدف را تغییر دهید و بگویید که هدف من از تربيت این است که هوش انسان به نهایت فعلیت خود برسد و این انسان به اوج خلاقیت خود برسد و آن‌‌‌‌‌‌‌گاه من این هوش و خلاقیت و فکر را به خدمت خويش درآورم تا نیازهای خودم را برآورده کنم، خواهيد توانست كه روش تربيتي را تغییر دهید. اما اگر بخواهيد انسان را به آزادی و انتخاب برسانید، نمی توانید از سه روش اول استفاده کنید و ناچارید به روش اصیل روی بیاورید.

 با این دو ملاک سه روش تربيتي اول را کنار مي‌‌‌‌‌‌‌گذاریم و به روش چهارم مي‌‌‌‌‌‌‌رسیم که روشنی دادن و آزاد کردن است. اكنون برای این روشنی دادن و آزاد کردن چه باید کرد؟ اینجا است که به روش تربيتي اسلام می‌‌‌‌‌‌‌رسیم.

روش تربیتی اسلام

در مورد روش تربیتی اسلام به دو گونه و با دو رويكرد مي‌‌‌‌‌‌‌توان بحث کرد:

1.    رويكرد علمي: اين رويكرد به دنبال این است که روشی که ادعا می‌‌‌‌‌‌‌شود روش تربيتي اسلام است را با استناد به آیات و روایات مطرح کرده و آن را مستند كند. به بیان دقیق‌‌‌‌‌‌‌تر اين رويكرد در پي آن است كه با استفاده از مبانی وحیانی، روش تربيتي اسلام را کشف کند.

2.    رويكرد عملی: اين رويكرد به دنبال آن است كه آنچه با بحث علمي و با استفاده از منابع وحياني به عنوان روش تربيت اسلام کشف شده است را در مقام اجرا و عمل به كار ببنديم و با استفاده از آن راه برویم و حرکت کنیم.

در این بخش سعی می‌‌‌‌‌‌‌شود بحث به گونه‌‌‌‌‌‌‌ای ادامه یابد که خود ما هم یک به یک بتوانیم به برداشت از روش منابع وحیانی برسیم. بدین روی بحث را این‌‌‌‌‌‌‌گونه شروع می‌‌‌‌‌‌‌کنيم که روش کشف تربیت اسلامی چیست؟

روش کشف تربیت اسلامی

همه ما كم و بيش با قرآن آشنا هستیم؛ بعضی‌‌‌‌‌‌‌ها مقیدند و همیشه با قرآن مأنوسند و قرآن قرائت می‌‌‌‌‌‌‌کنند، بعضی‌‌‌‌‌‌‌ها حافظند و بعضی‌‌‌‌‌‌‌ها هم هستند که حداقل در ماه مبارک رمضان به سراغ قرآن می‌‌‌‌‌‌‌روند. چه می‌‌‌‌‌‌‌شود که يك نفر وقتی به قرآن مراجعه می‌‌‌‌‌‌‌کند، از آیه‌‌‌‌‌‌‌هاي قرآن روش تربیتی استخراج می‌‌‌‌‌‌‌کند ولی دیگری این آیات را به صورت داستان‌‌‌‌‌‌‌های تاریخی و یا نکاتی که ما هم می‌‌‌‌‌‌‌دانیم و برایمان گفته شده می‌‌‌‌‌‌‌خواند و از آن عبور می‌‌‌‌‌‌‌کند؟ اگر انسان ابزارهاي لازم را داشته باشد، چه می‌‌‌‌‌‌‌شود که با مراجعه به قرآن بتواند به فهم روش تربیتی اسلام برسد؟

پاسخ اين پرسش در اين نكته نهفته است كه: ما به اندازه مسئله و پرسشی که داریم و شناختی که از مسئله و پرسش خودمان داریم، و به اندازه مشکلی که داریم و درکی که از آن مشکل داریم از هدایت‌‌‌‌‌‌‌های قرآن بهره‌‌‌‌‌‌‌مند می‌‌‌‌‌‌‌شویم. این يك قاعده کلی است. حتي آنهایی که با زبان قرآن و ادبیات عرب آشنا هستند و روش‌‌‌‌‌‌‌های استفاده از قرآن را مي‌‌‌‌‌‌‌دانند هم به اندازه‌‌‌‌‌‌‌ای مي‌‌‌‌‌‌‌توانند از قرآن استفاده کنند و به هدایت‌‌‌‌‌‌‌های جدیدتر برسند که به سؤالات و مشکلات جدیدتري رسيده باشند.

قرآن کتاب دیروز و امروز و فرداها است و حکایت باز شدن و پاسخ دادنش به نیازهای دیروز و امروز و فرداها به همین نکته برمی‌‌‌‌‌‌‌گردد. اگر من امروز هدایت‌‌‌‌‌‌‌های فرداهای قرآن را نمی‌‌‌‌‌‌‌فهمم به این دلیل است که هنوز به آن مشکل که فردا مطرح می‌‌‌‌‌‌‌شود و به آن سؤال و نیازی که فرداها مطرح می‌‌‌‌‌‌‌شود نرسیده‌‌‌‌‌‌‌ام و از اين رو با اینکه چشم‌‌‌‌‌‌‌هایم قرآن را می‌‌‌‌‌‌‌بیند و زبانم قرآن را تلاوت می‌‌‌‌‌‌‌کند نمی‌‌‌‌‌‌‌توانم آن هدایت را بفهمم.

در رابطه با آینده مشکلی نداریم و عذرمان پذیرفته است که هدایت‌‌‌‌‌‌‌های جدیدی که در آینده می‌‌‌‌‌‌‌آید را نفهمیم، اما در رابطه با دیروز و امروز عذری نداریم. چرا ما هدایت‌‌‌‌‌‌‌های قرآن را نمی‌‌‌‌‌‌‌فهمیم؟ برای اینکه مشکل‌‌‌‌‌‌‌هایمان را خوب طراحی نکرده‌‌‌‌‌‌‌ایم و عمیق نفهمیده‌‌‌‌‌‌‌ایم و خوب تحلیل نکردیم و پيش از آنکه به سراغ قرآن برويم، داده‌‌‌‌‌‌‌های دیگران آن چنان ذهن ما را گرفته است که در اسارت این داده‌‌‌‌‌‌‌ها و اطلاعات دیگران، از قرآن و از این سفره‌‌‌‌‌‌‌ای که خدا برايمان پهن كرده است محروم مانده‌‌‌‌‌‌‌ایم.

در این مسیر برای اینکه این محرومیت را نداشته باشیم و بتوانيم روش را كشف کنیم باید سعی کنیم مشکلاتِ حرکت انسان و سپس امکانات انسان و بعد مراحل شکل‌‌‌‌‌‌‌گیری و تحول رفتار انسان را بشناسیم. اگر بخواهید ببینید وقتي قرآن در رابطه با انسان حرفي می‌‌‌‌‌‌‌زند و نکته‌‌‌‌‌‌‌ای می‌‌‌‌‌‌‌گوید، این حرف به کجا باز می‌‌‌‌‌‌‌گردد، باید ابتدا این انسان را شناخته باشید، و اگر نشناخته باشید، در حد همین گفته‌‌‌‌‌‌‌ها و حدسیات و همین چیزی که در گام نخست به ذهن می‌‌‌‌‌‌‌آید می‌‌‌‌‌‌‌مانید. پس ما ابتدا بايد این سه نکته را مشخص کنیم:

•    مشکلات حرکت انسان چیست؟

•    امکانات انسان در این حرکت چیست؟

•    مراحل یا روند شکل‌‌‌‌‌‌‌گیری رفتار یا تحول رفتاری انسان چیست؟

 در جلسه آينده درباره ابن سه نكته گفتگو خواهيم نمود.

قسمت بعدی

برای استفاده بهتر و راحت تر از سیستم نظردهی لطفا وارد سیستم شده یا از طریق این فرم ثبت نام کنید.

نام*:    ایمیل*:  
نظر*:
  کد امنیتی: