استاد علی صفایی حائری عین صاد
 
پایگاه مؤسسه فرهنگی هنری لیلة القدر

مروری بر زیارت عاشورا-قسمت سوم

مؤلف: حجت الاسلام والمسلمین غنوی

تاریخ ثبت: 10 / 09 / 1391

موضوع: آثار شاگردان استاد

پاسخ به شبهات

الف : تصویر دقیق از زیارت[1] و حقیقت آن عمدۀ سؤالات و شبهات را در این خصوص از میان می­ برد.

زیارت را از دو جنبه "فردی" و "اجتماعی" می­ توان بررسی کرد.

از جنبه «فردی»، زیارت نوعی مواجهه با اولیاء پروردگار است که در آن آثار بسیاری است :

1 . تو در این مواجهه متذکر خدا و همۀ ارزشهایی می­ شوی که غفلت­ های زندگی دنیایی پدید می­ آورد. توجه ولی در تو توجه می­ آورد، و اشتغال و تلاش او در تو احساس عقب­ ماندگی و انگیزه حرکت ایجاد می­ کند.

2.  تو با ولی ای مواجهی که نسبت به او متعهدی. این مواجهه می­ تواند این حس تعهد را بیدار و تو را در جایگاه خود بنشاند.

3.  حضور تو در این موقف حکایت از آمادگی تو و دلبستگی ات به اولیاء خدا می­ کند و این دلبستگی و آمادگی، توجه خاص ایشان به تو را سبب می­ شود.

4.  اماکن از اطاعت حق و از حضور اولیاء او و هر آنچه به او اختصاصی دارد اثر می­ پذیرد و حضور در این اماکن حضور در فضایی است که از قداستی خاص برخوردار بوده و تاثیری ویژه بر انسان می­ گذارد. حضور تو در این فضا به پالایش روحی تو کمک کرده و تاثیر مضاعفی بر دعا و عبادت و بر زیارت و گفتگوی تو با ولی خدا خواهد داشت.

از جنبه «اجتماعی» زیارت رفتاری پر اثر است. زیارت­ها به پیدایش مراکزی می­ انجامد که محل تجلی احساسات و تجمعات مذهبی است. این مراکز با شعائر و آموزش­ ها و تذکرهایی عجین می­ شوند و آموزه­ های مذهب در شکل های مختلف امکان حفظ و توسعه می­ یابند و زمینه دائمی برای حرکت­ های عمیق مذهبی فراهم می­ کنند.

 این تلاش­ ها بر دشمنان دین سنگین است؛چون از ظرفیت بالقوۀ این تجمع­ ها و احساس­ های به هم گره خورده و از ترویج و توسعه­ مذهب در پرتوی این نهاد باخبر است. آنجا که این نهاد با نهاد امامت گره می­ خورد به پیدایش پیوندهای هدفمند فکری، اجتماعی و سیاسی می­ انجامد و بر دغدغه­ های دشمن افزوده و توطئه­ ها و هجوم­ های سنگین­ تری را به دنبال دارد.

ب : در خصوص تردیدهای مطرح شده در اصل زیارت باید به چند نکته توجه داشت:

1. "مشروعیت" زیارت مورد پذیرش همۀ مذاهب مسلمین بوده و صرفاً در فرقۀ وهابیت این کار نامشروع تلقی شده است. روایات بسیاری در باب استحباب زیارت رسول خدا پس از مرگ او نقل شده و از ائمۀ معصومین نیز بیانات زیادی در این خصوص وارد گردیده است. 

در میان همۀ فرقه­ های مسلمین استحباب به قبرستان رفتن و برای اموات طلب خیر کردن امری پذیرفته شده است. آنچه در زیارت رخ می­دهد انجام همین عمل همراه با برخی اذکار، ادعیه و استغفار و ایجاد برخی توجهات و آمادگی­ ها در زائر است. این رفتارها و گفتارها همگی مورد تایید و تاکید دین است و نمی­ توان آنرا فاقد مشروعیت دانست.

مروری بر محتوای زیارتنامه­ ها مشخص می­ کند که این متون عمدتاً مشتمل بر:

- سلام[2] و دعا برای مزور؛

- ترسیم شخصیت و تصویر ویژگی­ های اخلاقی او؛

- اشاره به تلاش­ ها و مجاهدات آن ولی خدا است.

این متون مشتمل بر دعا و درخواست از خدا و همچنین تقاضای وساطت، استغفار و دعا از ولی خدا برای خویش هستند[3] که همۀ این مطالب مشروع و از زمرۀ آموزه­ های دینی­ اند. چگونه می­ توان ادعای نامشروع بودن چنین اعمال برگرفته از آموزه­ های دینی را مطرح کرد؟

برخی ادعاء کرده­ اند که تقاضای از مردگان نوعی شرک است. اما این بیان نشان دهندۀ بی­ اطلاعی از معنای شرک       می­ باشد. «شرک آن است که کسی را در ردیف خدا قرار داده و برای او استقلال از خدا قائل شد.» در تحقق این مفهوم تفاوتی میان فرض زنده یا مرده بودن فرد مورد تقاضا نیست. اما پذیرش وجود قدرتی موهوبه(بخشیده شده) برای فرد مزبور چگونه می­ تواند مفهوم شرک را محقق کند.

2. مرگ معدوم شدن نیست. قرآن به صراحت بیان می­کند که به هنگام مرگ خداوند نفس انسان را به طور کامل از بدن دریافت می­ کند و نفس با مرگ معدوم نشده و همچنان موجود است. روایات بسیاری وجود نوعی قدرت و بقای روحانی را برای میت ثابت نموده و از ارتباطی خاص میان روح فرد و مقبرۀ او حکایت می­ کند.

افزون بر این قرآن در خصوص کشتگان در راه خدا از مرده به شمار آوردن ایشان نهی کرده است. آنان زنده و مرزوق در نزد پروردگار هستند و از این رو اولیاء شهید به نص قرآن زنده بوده و شبهۀ "بی­ فائدگی زیارت" در مورد ایشان جایی ندارد. روایات زیادی از چنین حیاتی برای بسیاری از اولیاء خدا و مؤمنین حکایت می­ کندکه به استناد آن می­ توان این شبهه را کلاً منتفی دانست.

3. زیارت با توجه به آثار گستردۀ فردی و اجتماعی آن عملی بسیار مفید بوده و ادعای بی ­فائدگی در مورد آن کاملاً بی­ اساس است. اگر مراد از شبهۀ بی­ فائدگی زیارت این است که تقاضا از فرد مزور به علت ناتوانی او در انجام امور غیر عادی خاصیتی ندارد باید در پاسخ­ گفت خداوند به اولیاء خود توانایی­ های بسیار افزون­تر از آنچه ما به ذهن خود خطور می­ دهیم اعطاء می­کند. در سورۀ بقره می­ خوانیم که خداوند به ابراهیم توان احیاء را داد و در جای دیگر از قدرت­ های بسیاری گفتگو می­ شود که خدا به عیسی اعطاء کرد. در روایات متعددی وارد شده که بندگان خدا با   تلاش­ های خویش می­ توانند به سطحی دست یابند که با چشم خدا دیده و با گوش او شنیده و با دست او اعمال قدرت کنند. روایات زیادی در مصادر روایی وارد شده که این نکته را کاملاً تأیید می­نماید.

نکتۀ مهمی که عمدتاً از انظار دور مانده،این است که در زیارت و گفتگوهای وارد شده با اولیاء خدا معمولاً از ایشان تقاضای استغفار و دعا می­ شود و این امر برای همگان مقدور است.

4. دستورات دینی هر یک مصالح خاص خود را پی­گیر می­ شوند و بر هر یک آثار ویژه­­ ای بار می­ شود. نماز به جای حج نمی­ نشیند و بجای روزه گرفتن نمی­ توان نماز خواند و هر یک از عبادات دینی نیز واجد فوائد و آثار خاص خود هستند و عمل و عبادت دیگر جایگزین آن نمی­ شود.

منصرف کردن افراد از کار مستحبی که برای آن آماده شده­ اند هنگامی معقول است که مطمئن باشیم که او برای کار بهتری آمادگی کامل دارد. ولی آنجا که او دل به ساختن مسجدی بسته و آمادۀ بذل مال است و هنوز برای انفاق یا احسان برتری به آمادگی نرسیده منصرف کردن او عاقلانه نخواهد بود.

در خصوص زیارت و این­گونه اعمال مستحبی باید به این نکته نیز توجه کرد که این نوع اعمال خود همت بالاتری در فرد پدید آورده و موجب آمادگی بیشتر برای انفاق­ و احسان می­شود و بریدن این نوع ارتباط غالباً به قطع خیرات از سوی فرد منجر می­ گردد.

در هزینه­ های انفاق و بهره­ گیری مخالفان از این هزینه­ ها باید به شرائط حاکم توجه داشت و از صرف هزینه­ های غیرضروری خودداری کرد. هرچند رونق زیارتگاه­ های اولیاء دین به ضرر مخالفان و دشمنان بوده و مطلوب آنان نیست.

5. زیارت را باید از خرافات و جهالت­ ها پالایش کرد نه آنکه این نهاد بارور و پرثمر را به خاطر این گونه آفات از متن جامعه بیرون راند. آسیب­ شناسی رفتارها ما را به ضرورت گسترش آموزش­ های اصیل دینی در این خصوص می­ رساند.

حفظ اعتقادات با حفظ وحدت منافاتی ندارد آری از رفتارهای حساسیت برانگیز باید خودداری کرد و با هتاکی نسبت به   شخصیت­ های مورد احترام سایر فرق مسلمین آتش عداوت را شعله­ ور نساخت و زمینه به دست دشمن نداد.

ج. درک مضامین روایات وارده در ثواب زیارات و تفکیک «غث» از «سمین» در میان آنان نیاز به تخصص دارد و اظهار نظر در این وادی را همانند سایر امور تخصصی باید به اهل آن سپرد و در میدان بحث علمی عوامانه اسب نتاخت.

1. آنچه بر اساس اصول فکری و همچنین با استفاده از برخی روایات می­ توان گفت اجر و ارزش زیارت با عظمت مزور تناسب دارد؛ از این رو زیارت رسول خدا از زیارت همگان برتر است و زیارت امیرالمؤمنین از زیارت همۀ اولادش بهتر و پرارج­تر.

2. زیارت و زیارتگاه هر دو به عنوان دو نهاد و دو شعیره از شعائر مذهبی مورد اهتمام شارع بوده­ اند ترویج این نهاد خصوصاً در آغاز خود کمک به تعظیم شعائر خداست و چنین زیارتی ثواب تعظیم شعائر پروردگار را نیز می­ یابد. این ایجاد یک سنت حسنه است و ایجاد کنندۀ یک سنت ثواب همۀ عاملین بعدی به این سنت را نیز می­برد.

برخی از این زیارت­ها مانند زیارت امام حسین(ع) در دورۀ خلفای اموی و عباسی جنبۀ سیاسی داشته و حکومت­ های وقت سخت برای از بین بردن این سنت کوشش می­ کردند و زائران بسیاری در این راه کشته و یا مورد آزار قرار گرفته­ اند. در این  دوره­ ها حفظ این سنت­ ها با تحمل مرارت­ ها و پذیرش خطر مرگ و شکنجه انجام  می­ پذیرفت و ثواب­ های مذکور در روایات در چنین شرائطی مطرح شده است.

3. در برخی روایات ارزش­ زیارت به آگاهی زائر به حقوق مزور دانسته شده است. تفاوتی که روایات در ارزش­ گذاری زیارت­ ها طرح کرده­ اند گاه به این نکته باز می­ گردد که عمل همراه با آگاهی و عرفان بسیار بیش از عمل فاقد آن ارزش و اثر دارد.

4. اگر عمل زیارت بخاطر شرائط دوره­ ای خاص ارزش­ های ویژه­ ای می­ یابد با برطرف شدن این شرائط ارزش­ های اعمال دچار تحول می­ شوند. اگر زیارت عبدالعظیم حسنی در دوره­ ای به یکی از علل پیش­ گفته ارزشی در حد زیارت اباعبدالله قرار       می­ گیرد در شرائط عادی زیارت امام معصوم قابل قیاس با زیارت دیگر بزرگان نخواهد بود.

5. در برخی روایات فردی که مشتاق زیارت اولیاء خداست ولی قادر بر آن نیست، به انجام زیارتی در دسترس توصیه شده و در عوض به او وعدۀ پاداش زیارتی داده می­ شود که به آن مشتاق بوده است. این وعده با تکیه بر این اصل است که آدمی با نیت خود پاداش می­ گیرد و اگر در حد توان خود اقدام کند در حد نیتش مأجور خواهد بود.

6. در برخی روایات وارد شده که انجام زیارت بهشت را بر زائر واجب می­ کند. این پاداش بزرگ بر عملی آگاهانه داده می­ شود نه بر رفتاری از روی عادت. این همراهی با بهشت همیشگی نیست و با ارتکاب گناه می­ تواند از دست برود.

7. وجود روایات بی­ اعتبار در میان روایات ثواب زیارت قابل انکار نیست و باید در این زمینه اهل فن به نقادی آنها بپردازند و      نمی­ توان بدون تخصص به مندرجات کتب ادعیه در خصوص ثواب زیارت تمسک کرده و این مطالب را به دین نسبت داد.

د. وجود مشکل در سند یا متن برخی زیارت روایت شده جای انکار ندارد ولی تشخیص سلیقه­ای در این زمینه بسیار خطرناک و بدور از شیوۀ علمی است. تشخیص صلابت متن و درستی سند نیازمند تخصص کافی در این زمینه می­باشد. اما وجود برخی ضعف­ها دلیل کنار گذاردن نقل­های معتبر نیست و صرفاً نیاز به دقت بیشتر را گوشزد می­کند.

البته زیارتنامه­ها بطور عام به زائر کمک می­کند که به توجه و آگاهی بیشتر رسیده و به زیارت ارزشمندتری نائل شود و در این حد دقت زیاد در متن یا سخت­گیری در سند ضرورتی ندارد ولی اگر بخواهیم به محتوای آن استناد کنیم و یا آن را به شارع نسبت دهیم سخت­گیری­ها و دقت­های معمول موجه خواهد بود.

در بحث­های گذشته گفته شد که زیارتنامه ادب گفتگو در برابر اولیاء خدا را آموزش می­دهد. این متون سرشار از حکمت به ما می­آموزد که چگونه در برابر اولیاء خدا حاضر شویم و چه بخواهیم و چگونه بخواهیم. البته درد دل­ها و زمزمه­ها جای خود را دارند که پس با آشنایی با این متون پربارتر و عمیق­تر خواهند بود.

ه. اشکالات مطرح شده در مورد زیارت عاشورا از دقت چندانی برخوردار نیست؛ زیرا زیارت مزبور دارای چند سند است که در خود مفاتیح­الجنان آمده است. افزون بر این قوت­های موجود در متن، که در ادامۀ بحث نشان داده می­شود،  و هماهنگی مجموعۀ فقرات آن با زیارتنامه­های دیگر جایی برای اشکال از حیث اثبات صدور نمی­گذارد.

در بحث­های بعد ایرادات متنی مطرح شده در مورد زیارت عاشورا بررسی خواهد شد و در اینجا به ذکر این نکته اکتفاء می­کنیم که نوع لعن­های ذکر شده در این زیارت را در سایر زیارات روز عاشورا و زیارات امام حسین می­توان یافت و این نوع لعن از متفردات این نقل نیست. نقل متن مزبور از طریق چند راوی از امام(ع) این احتمال را به ذهن می­آورد که اضطراب یا تشویشی در متن نبوده و مشکل در فهم ارتباط میان فقرات روایت است که دقتی بیشتر را می­طلبد و در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

قسمت بعدی



[1] . زیارت : مواجهه و ملاقات، دیدار کردن  زیارت در فرهنگ دینی هم در مورد دیدار  مومن و هم در مورد زیارت بیت الله و هم در خصوص معصومین به کار رفته است.

 

[2] . این نوع بیان نیز برگرفته از قرآن است که بر بندگان برگزیدۀ الهی، بر رسولان خدا و بر عیسی، نوح و ... سلام فرستاده است. سلام به معنای دعا برای سلامت مخاطب می­باشد. مريم؛ 15  صافات؛ 79 و81  و 109 و 120 و 130

[3] . این درخواست­ها کاملاً منشأ قرآنی دارند؛ در قرآن فرزندان یعقوب پس از درک ظالمانه بودن کار خویش و پشیمانی به سراغ پدر رفته و از او می­خواهند که برای ایشان استغفار کند که این تقاضا مورد موافقت یعقوب قرار می­گیرد  یوسف؛ 97. همچنین قرآن به کسانی که رفتار زشتی انجام داده و یا ظلمی به خود کرده­اند توصیه می­کند که به سراغ رسولخدا آمده و رسول برای ایشان و همراه با ایشان  استغفار کند نساء؛ 64.

 
 

برای استفاده بهتر و راحت تر از سیستم نظردهی لطفا وارد سیستم شده یا از طریق این فرم ثبت نام کنید.

نام*:    ایمیل*:  
نظر*:
  کد امنیتی: