استاد علی صفایی حائری عین صاد
 
پایگاه مؤسسه فرهنگی هنری لیلة القدر

سلوک عارفان - قسمت سوم

مؤلف: حجت الاسلام والمسلمین بهاء الدین اسکندری

تاریخ ثبت: 17 / 01 / 1392

موضوع: تحقیق موضوعی آثار استاد

عبودیت ، صراط و سُبُل

عبودیت ، صراط است، و صراط عبودیت و از عبودیت و صراط است که آدمی را به سبل هدایت می‌کنند:

« و این عبودیت که صراط است ما را به سبل و هدایت به آنها می‌رساند . والذین جاهدوا فینا کسانی که جهادشان در ماست و در مسیر عبودیت‌اند ، لنهدینهم سبلنا ، اینها را به سبل، هدایتشان می‌کنیم. »[1]

«عبودیت صراط است و عبادت و خدمت به خلق و عشق و محبت و کارهای خوب ، همه سبیل هستند و این سبیل‌ها اگر از عبودیت بگذرد، در ثبت و سنت و اهمیت پالایش بیابد، ارزش می‌یابد . . .  .»[2]

« این نقش توست : صالح و مصلح بودن و در صراطِ عبودیت بودن. عبادت‌ها ، شکل‌های تو هستند و این را بدان که اگر در صراط بودی و در مقام عبودیت ، تو را به سبل و عبادت‌ها آگاه می‌کنند : «الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا.» عبودیت سه خصوصیت دارد : نیت ، سنت و اهمیت. و کسی که این سه اصل را داشت ، به خاطر خدا و مطابق حدود و سنت اسلام و با توجه به اهمیت‌ها حرکت کرد ، او را به سبیل‌ها و راه‌ها هدایت می‌کنند ». [3]

«و با این صراط است که به سبل و راه‏ها می‏رسیم. و هر سبیلی که نشان عبودیت و صراط را نداشته باشد و به آن منتهی نگردد، ضلالت و گمراهی است و با همین توضیح است که عبادات و ریاضات و شریعت و طریقت، مادامی که از حقیقت و عبودیت برنخاسته باشد، راه به جایی نمی‏برد و جز گمراهی زیاد نمی‏کند. اگر در صراط بندگی و عبودیت بودی، تو را به سبل و راه‏ها و تکلیف‏هایت هدایت می‏کنند، که؛ الَّذینَ جاهَدوا فینا؛ کسی که در ما و در صراط ما است، لَنَهْدینَّهُمْ سُبُلَنا؛ بدون شک و به طور حتم او را به راه‏هایی که به ما می‏رسد، هدایت می‏نماییم . مجاهد، به سبل و تکلیف‏هایش هدایت می‏شود و می‏فهمد که چه باید بکند؛ چون . . . سه عنصر نیت و سنت و اهمیت راه را روشن می‏نمود و به تکالیف راه می‏گشود[4]

عبودیت پایة مذهب اصیل

آنچه را امروز تحت عنوان اسلام مطرح است می‌توان در نگاهی کلی به سه گونه مذهب تقسیم کرد :

1 ـ مذهب عاطفی .

2 ـ مذهب دستوری ( ارثی ـ سنتی )

3 ـ مذهب اصیل .

«ما همان طور که مکتب‏ها را با برهان و با تجربه سنجیدیم، باید مذهب را هم در همین دو زمینه بسنجیم و سپس به آن رو بیاوریم و انتخاب کنیم. مادام که سنجشی در میان نباشد، ناچار عادت‏ها و سنت‏ها و تعصب‏ها میانه داری می‏کنند و گرد و خاک بالا می‏آورند و انسان را کور می‏سازند و او را از حرکت و رشد و پیشرفت باز می‏دارند، اما هنگامی که از روی سنجش انتخاب کنیم آن وقت دیگر تعصب و سنت و عادت می‏میرند و شناخت و عشق، ما را به حرکت و پیشرفت وا می‏دارند. هر حقیقت متحرکی هنگامی که از سنجش و انتخاب نباشد و به عادت و تقلید رسید در واقع به قبرستان خود رسیده و با دست خویش گور خود را کنده است.

هر مذهب هنگامی که از سنجش و انتخاب و تفکر و تعقل جدا شد از شور و عشق و حرکت جدا شده و نه تنها از حرکت ایستاده که از حرکت بازداشته و خود، سنگ راه گردیده است. و این است که از جامعه و زندگی روزمره کنار می‏افتد و از زمین بالا می‏رود و به آسمان می‏رسد و فقط روزهای یک شنبه پایین می‏آید، آن هم فقط در کنیسه!

ویژگی‏های مذهب عاطفی و دستوری‏

بزرگ‏ترین جنایت به مذهب این است که آن را از تفکر و تعقل جدا کنیم و غیربرهانی و عاطفی جلوه دهیم، که هر کس برای دلش به آن روی می‏آورد؛ چون این مذهب عاطفی و آرام بخش همان است که افیون ملت‏ها می‏شود و دستاویز مادّی‏گری و عامل ضد مذهب .

در همان لحظه‏ای که مذهب از برهان جدا می‏شود و از تفکر و سنجش و انتخاب کنار می‏افتد، از همان لحظه مذهب اعدام شده و مراسم تدفینش هم گذشته است. این مذهب عاطفی ، اولین خاصیتش صلح کلی و سازش‏گری و بی‏تفاوتی است و با هر چیزی می‏سازد و با هر بی‏دینی جمع می‏شود و با هر شرک و کفر و فسق و ظلمی کنار می‏آید .

و این سازش‏گری طبیعی است؛ چون این مذهب از خود چیزی ندارد و خودش حد و مرزی ندارد و در و پنجره‏ای ندارد و این است که هر چیزی به آن راه می‏یابد و هر چیزی از آن بیرون می‏آید .

خاصیت دیگر، همان دستاویز شدن و نردبان دزد شدن و پل جهنم گردیدن است.

و خاصیت دیگر، قربانی شدن و هر روز به راهی افتادن است و این هر دو خاصیت، لازمه و نتیجه‏ی خاصیت اول حساب می‏شوند؛ چون پیداست که یک چنین اسب آرامی را هر کس سوار می‏شود و پیداست که هنگام رسیدن به مقصد کنارش می‏گذارند و سُرش می‏دهند و در وقت لازم، ذبح شرعی‏اش هم می‏نمایند. اصولاً آن‏ها که به مقصدی می‏رسند پل‏ها را پشت سر خود می‏کوبند و نردبان‏ها را بر می‏دارند تا کسی دیگر از آن جا نگذرد و رقیبی همان راه را نپیماید.

این‏ها خاصیت‏ها و ویژگی‏های مذهب عاطفی و دستوری است.

مذهب اصیل‏

اما مذهب اصیل و برهانی جبهه دارد و درگیری دارد و شور و رشد و حرکت دارد. آن‏ها که مذهبی را انتخاب کرده‏اند و با سنجش به شناخت و عشق رسیده‏اند و روشن فکری و روشن دلی را به دست آورده‏اند، این‏ها نه سازش‏گرند و نه بی‏تفاوت و نه هرجایی .

این‏ها ملاک‏هایی دارند و هدف‏هایی دارند، با این ملاک‏ها می‏سنجند و اندازه می‏گیرند و با این هدف‏ها زنده هستند و می‏میرند. زندگی و مرگ و دوستی و دشمنی و حرکت و سکون آن‏ها با این هدف‏ها رهبری می‏شود و همین است که دستاویز هم نمی‏شوند و نردبان دزد نمی‏شوند و پل جهنم نمی‏شوند. و این است که قربانی نمی‏شوند و در راه مقاصد دیگران به دار آویخته نمی‏شوند، گرچه در راه خویش و برای هدف خویش، نه یک جان که صد هزار جان را قربانی می‏کنند و نه یک روز که یک عمر می‏کوشند و حتی خون خویش را هم می‏دهند، که یافته‏اند این جان از تن می‏رود و این خون در رگ‏ها می‏خشکد، پس چرا از این جان بهره نگیرند و از این خون استفاده نبرند ..

هنگامی که مرگ در پیش است چرا مرگ این‏ها را بگیرد، بگذار که مرگ را هم انتخاب کنند و آن هم مرگی که آبستن زندگی باشد .

مذهب اصیل صلح کلی نیست؛ چون خودش حد و مرزی دارد و لااقل از توحیدی برخوردار است و همین توحید است که در درون، هواها و حرف‏ها و جلوه‏ها را کنار می‏زند و در جامعه، طاغوت‏ها را و در هستی بت‏ها را و رب النوع‏ها را .

مذهب اصیل طعمه‏ی بیگانه نمی‏شود و خوراک باطل نمی‏شود؛ چون این مذهب ملاک‏هایی دارد و میزان‏هایی دارد که حد و مرزهایش را پاسداری می‏کنند. این مذهب حق را می‏خواهد و از حق می‏خواهد و برای حق می‏خواهد و هیچ گاه با پای باطل حرکت نمی‏کند و حقش طعمه‏ی باطل نمی‏گردد .

حق هنگامی حق است که از راه حق و به خاطر هدف حق، دنبالش رفته باشند و تازه این کافی نیست، باید حق مسلط باشد و طعمه‏ی باطل نگردد .

با این توضیحات می‏توانیم مذهب عاطفی و مذهب دستوری و مذهب اصیل را از یکدیگر مشخص کنیم:

1 )  مذهب عاطفی با هر چیزی می‏سازد و صلح کلی است و خدایش هم آفریده دل توست ؛

2)  مذهب دستوری هم همیشه دستاویز است و قربانی خدایان تاریخ و نردبان باطل و طاغوت ؛

3)  مذهب اصیل ناچار از توحید برخوردار است و همین توحید جبهه دارد و درگیری دارد، هم زیربنای جهاد با نفس است و هم انگیزه‏ی جهاد با طاغوت .

هم جهاد اصغر را می‏آورد و هم جهاد اکبر را. خدایش آفریده دل‏ها نیست که خدایان دل‏ها را به دار می‏کشد و بت‏های دل را می‏شکند.

و نردبان باطل نیست و دستاویز طاغوت نیست، که طاغوت‏ها را می‏سوزاند و خلق را به عظمتی می‏رساند که آن‏ها را کنار بریزند و در دام آن‏ها اسیر نگردند.

و همان توحید است که مذهب اصیل را از مذهب دستوری جدا می‏کند. و همین خصوصیات و ویژگی‏هاست که چهره آن را مشخص می‏سازد، نه اسم و رسم، که حتی یک مذهب با یک اسم و با یک رسم مثلًا مسیحیت یا اسلام، هم مذهب اصیل دارد و هم دستوری و هم عاطفی و هیچ جای تعجب نیست، که حتی مذاهب دستوری و عاطفی را دارند و توحید دارند و رسالت دارند و اخلاق دارند و عبادت دارند، اما خدایش آفریده‏ی دل توست و توحیدش پدر شرک و رسالتش گنگ و اخلاقش سطحی و شعاری و عبادتش، خالی از عبودیت اللَّه و خالی از عشق به او و آزادی از غیر او.

و همین مذهب نرم و آرام و پر انعطاف است که باب دندان طاغوت است و همین نردبان بلند و محکم است که به بام هواها و هوس‏های او راه باز می‏کند.

و همین است که باید عاطفی بماند و با سنت و عادت و تقلید همراه شود و باید از برهان و از سنجش و انتخاب جدا گردد » .

و همین است که این را بزرگ‏ترین جنایت حساب کردیم »[5]

«مذهب اصیل زمینه ساز و راهبر علم و فکر است و خود عامل پویایی و تحرک فکری و پیشرفت علم و صنعت و ثروت است و خود سازندة نیروهایی کنترل کننده و نگهدارنده در درون انسانی است. این مذهب که هستی گسترده و استعدادهای عظیم انسان را پیش چشم می‌آورد و این استعدادها را شکوفا می‌کند و قانون هستی را در نظر می‌گیرد و انسان را رهبری می‌نماید و او را از اسارت‌ها و بت‌هایش جدا می‌کند تا قدرت و علم و صفت او به مرگ و نیستی دست دهد ». [6]

و در یک کلام مذهب اصیل متکی است بر عبودیت ، بر عشق به حق و آزادی از غیر و از همین روست که دستاویزی برای طاغوت نخواهد بود و بزرگترین مسئولیت‌ها را به دنبال خواهد داشت.



[1]. شرحی بر دعاهای روزانة حضرت زهرا (س) ، ص 71 .

[2]. از معرفت دینی تا حکومت دینی ، ص 29 .

[3]. نامه‌های بلوغ ، ص 41 .

[4]. قیام ، صص 194 ـ 193.

[5]. اندیشة من ، صص 38 ـ 33 .

[6]. همان ، ص 65 .

برای استفاده بهتر و راحت تر از سیستم نظردهی لطفا وارد سیستم شده یا از طریق این فرم ثبت نام کنید.

نام*:    ایمیل*:  
نظر*:
  کد امنیتی: