استاد علی صفایی حائری عین صاد
 
پایگاه مؤسسه فرهنگی هنری لیلة القدر

حکومت اسلامی و تعلیم و تربیت (1)

مؤلف: ابراهیم طهماسبی

تاریخ ثبت: 20 / 03 / 1393

موضوع: مقالات ارسال شده برای همایش

توضیح: این مقاله در اردیبهشت ماه سال1387 به مناسبت همایش بزرگداشت استاد صفایی ارسال شده است و اولین بار است که منتشر می‌شود.

 

حکومت اسلامی

 

الف: مقدمه راجع حکومت

1-  تعریف دین

2-  ماهیت حکومت اسلامی به طور فشرده

3-  ارکان حکومت اسلامی به طور خلاصه

4-  اهداف حکومت اسلامی

5-  اولویت بندی اهداف و در تعارض اهداف کدام یک مقدم است

6-  جایگاه تعلیم و تربیت در حکومت اسلامی و نقش حکومت در تعلیم و تربیت

7-  ابزارهای حکومت اسلامی برای تعلیم و تربیت

8-  وظیفه حکومت اسلامی در ایجاد زمینه برای انتخاب خوبی ها و دفع موانع

9- نقش رسول ( ص ) به عنوان رئیس حکومت اسلامی در تربیت افراد و وظیفه امروز حکومت اسلامی در تعلیم و تربیت و اندیشه های استاد حاج شیخ علی صفائی حائری

 

الف: مقدمه

حکومت لفظی است که وضع لغوی آن حکایت از تسلط و ولایت می کند چه مُتََعَلق تسلط نفس یا نفوس انسانی باشد یا احکام و قوانین و یا اموال و اجناس خارجیه باشد. و مفهوم مشهور آن در اصطلاح کنونی تسلط شخص یا اشخاصی است بر جامعه یا جوامعی توام با تشکیلاتی خاص و تنظیم و اجراء قوانینی معین. اصل حکومت از آن خداوند است و هیچ موجودی بر هیچ موجودی حق حکم ندارد فقط منحصر است به مولای حقیقی ان الحکم الالله[1]. انسان هر قدر هم بتواند خود را از حب و بغض و خودخواهی و خودبینی خالی کند باز ممکن است گرفتار این امور بشود مگر این که معصوم باشد؛ پس قانون گذار حقیقی تنها خدای حکیم است. چون تمام نیاز های انسان را با علم بی پایانش می داند و راه رفع نیازها را می شناسد پس تنها حکومت از آن خدای بزرگ است و کسانی که خداوند این حق را به آنها واگذار کرده و روح آنها متصل به غیب عالَم است. لذا خداوند می فرماید: «یا ایها الذین آمنو اطیعوُ الله و اطیعو الرسول و اولی الامر منکم»[2]؛ فرمان به اطاعت خودش و فرستاده اش و فرزندان معصوم رسول (ص) می دهد، نفرموده اطیعو العقل چون شأن عقل، ادراک است نه حکم دادن و فرمان دادن. در روایت داریم به وسیله عقل، خوب از بد تشخیص داده می شود و درک می شود مانند این که ظلم بد است و عدل خوب است، پس عقل مدرک است. البته در نهج البلاغه در کلام چهلم حضرت امیر (ع) زمامداری را از حکم دادن و جعل قانون جدا می فرماید و در جواب سخن خوارج وقتی فریاد سر دادند «لاحکم الالله» یعنی فرمانی جز فرمان خدا نیست، فرمود «کلمه حق یراد بها باطل»؛ سخن حقی است که از آن اراده باطل شده است. در حالی که مردم به زمامدار نیازمندند خواه نیکوکار باشد یا بدکار که حضرت تعبیر به «امره» که زمامدار است فرموده اند تا مومنان در سایه حکومتش به کار خویش مشغول و کافران هم بهرمند شوند. پس زندگی اجتماعی بدون حکومت ممکن نیست و حکومت بدون زمامدار و رئیس معنا ندارد. اگر حکومت صالحی تشکیل بدهند اجتماع خود را از جمیع جهات به پیش می برند و اگر چنین نکنند فاجر و بدکار بر آنها مسلط می گردد و لذا اسلام می آید شرایط و ویژگی های حکومت و حاکم اسلامی را بیان می کند.

 

1- تعریف دین

دین در لغت در مواردی به کار رفته از جمله اطاعت و انقیاد، ملت و آئین، حساب و بررسی[3] و در اصطلاح کنونی می توان به چند تعریف اشاره کرد که تقریبا جامع و مانع باشد.

الف: مجموعه مطالبی که از سوی خداوند برای هدایت بشر به وساطت انبیاء بیان شده.

ب- دین عبارت است از صبغه الهی در زندگی بشر؛ صبغة الله و من احسن من الله صبغه[4]. زندگی انسان هم می تواند رنگ خدایی داشته باشد و هم رنگ شیطانی و اگر زندگی رنگ خدایی داشت دین اسلام تجسم یافته است[5].

می توان به آیه شریفه سوره جمعه اشاره کرد که دین مجموعه ای از تعلیم و تربیت در مسیر تزکیه و ساختن انسان های کامل است: «هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه» و حضرت امیر (ع) در خطبه اول نهج البلاغه می فرماید: «اول الدین معرفته»؛ ابتدای دین شناخت خداست یا در بیان نورانی دیگری حضرت امیر (ع) می فرماید: «الدین عز و العلم کنز و الصمت نور» [6]؛ دین عزت است و دانش گنج است و سکوت نور.

در بیان استاد آمده که دین با هدایت رسول (ص) و بینات و میزان و کتاب آغاز می شود و معارف و عقاید شکل می گیرد. معارف، مبانی و عقاید، مقاصد و آرمانهای آدمی را می سازند و همین مبانی و مقاصد، نظامها را پایه می گزارند و سیستم ها را می سازند. در واقع مبانی و مقاصد در هر شرایطی و در هر فرصتی، به روش عمل و شکل عمل و دستور عمل (باید و نباید) راه گشایی دارد [7].

2- ماهیت حکومت اسلامی

 در قرآن مجید از همه نوع قوانینی که در عالم برای اداره جامعه و حتی برای تنظیم روابط بین المل وجود دارد یافت می شود و علاوه بر این قوانین مدنی احکام ازدواج و طلاق، قوانین تجارت و معاملات و رهن و دین و از این قبیل یافت می شود که وجود آنها حاکی است که بخشی از مسائل کشورداری که عبارت است از وضع قوانین و ارائه قوانین برای اداره جامعه در اسلام منظور شده است. در قرآن حق ویژه ای برای پیامبر اکرم (ص) در نظر گرفته شده که در موارد خاص و بر اثر شرایط متغیر زمانی و مکانی احکام و قوانینی را وضع کند و مومنان موظف به گردن نهادن به احکام صادره از سوی رسول خدا (ص) هستن:« و ما کان لمومن و لا مومنة اذا قضی الله و رسوله امرا ان یکون لهم الخیره من امرهم» [8]؛ هیچ مرد و زن با ایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبرش امری را لازم بداند اختیاری (در برابر خدا) داشته باشند و اسلام همه شئون سیاسی را در بر می گیرد. احکام قضایی هم در قرآن وجود دارد: «فلا و ربک لا یومنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم ثم لا یجدو فی انفسهم حرجا مما قضیت و یسلمو تسیلما[9] »؛ به پروردگارت سوگند آنها مومن نخواهند بود مگر اینکه در اختلافات خود تو را به داوری طلبند و سپس از داوری تو در دل خود احساس ناراحتی نکنند و کاملا تسلیم باشند. هم اصل حق قضاوت و هم پذیرش داوری و قضاوت و تن دادن به آن به عنوان شرط ایمان تلقی شده است و در امور اجرائی از قیل دیات، قصاص و تعزیرات، قرآن مجید مطلب دارد. در سوره مبارک نساء آیه 105 می فرماید:« انا انزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بما اراک الله»: ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا به آنچه خداوند به تو آموخته در میان مردم قضاوت کنی» و ماهیت حکومت اسلامی، حکومت قانون الهی بر مردم است و در واقع مشروط است به اجرای قوانین الهی. پس نیاز اساسی و مبرم دارد که مجریانی آگاه و آزاد و امین در راس امور قرار گیرند که بعضی اوقات مشکل ما مشکل طرح نیست که مشکل اجرا است. اما نظر استاد: حکومت را می توان با شکل حکومت و با روش آن و با اهداف آن و با خصوصیات او تعریف کرد. برای تحقیق در حکومت اسلامی می توانیم از شون رسول (ص) مثل شاهد، مبشر، منذر، داعی، سراج، حاکم و ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا و داعیا الی الله بازنه و سراجا منیرا[10]  و از کارهای رسول مثل یتلو، یزکی، یعلم، یبین، یضع عنهم اصرهم و الاعلال التی کانت علیهم [11] و از اهداف مثل لیقوم لناس بالقسط [12]، لیظهره علی الدین[13]، لتحکم بین الناس[14]، یجعلکم خلفاء الارض [15]، یحییکم [16] و از حقوق رسول (ص) مثل اطاعت، استجابت، اتباع، تسلیم، معیت و ولایت و از امکانات رسول مثل هدی، بینات، حکمت، موعظه، کتاب، میزان و فرقان بهره بگیریم و از سیره و رفتار 23 ساله رسول (ص) وجهه حکومتی و صبغه و حتی نوع حکومت اسلامی را  مشخص نماییم. در مدینه الرسول جریان دعوت و رسالت شکل حکومت دارد و مشروعیت این حکومت از وحی و ولایت خدا است و مقبولیت آن با بیعت های متعدد همراه است و حکومت رسول (ص) در مدینه انکار بر نمی دارد[17]. این نوع ورود در بحث حکومت که استاد وارد شدند شاید بهترین روش باشد که نرویم سراغ ادله ای که قابل خدشه باشد چون که جریان دعوت پیامبر خدا (ص) قابل قبول تمام مسلیمن بلکه تمام منصفین عالم است. البته در مفاهیم جدید علم سیاست به مباحثی نظیر معنای قدرت، ویژگی های قدرت، منابع قدرت دولت، مترادفهای قدرت، قدرت و نفوذ، قدرت و اقتدار، انواع قدرت، اندازه گیری قدرت، اعمال قدرت، اقتدار، منابع اقتدار، ضمانت اجرای اقتدار، حدود اقتدار، مشروعیت، منابع مشروعیت، انواع مشروعیت[18] و در حقوق اساسی به قدرت سیاسی و تاثیر متقابل قدرت و حقوق توجه شده [19] ولی در مجال این مقال نمی گنجد.



[1] - یوسف 67

[2] - نساء 59

[3] - اقرب موارد و مجمع البیان و المنجد

[4] - کهف 29

[5] - نظریه ساسی اسلام ، استاد محمد تقی مصباح یزدی

[6] - میزان الحمه محمدی ری شهری ماده دین

[7] - از معرفت دینی تا حکومت دینی استاد صفائی

[8] - احزاب 36

[9] - نساء 65

[10] - احزاب 45 و 46

[11] - اعراف 157

[12] - حدید 25

[13] - توبه 23

[14] - نساء 105

[15] نمل 62

[16] - انقال 24

[17] - ا ز معرفت دینی تا حکومت دینی استاد صفائی

[18] - بنیاد های علم سیاست عبد الرحمان عالم

[19] - با یسته های حقوق اساسی دکتر ابوالفضل قاضی 

هم اکنون مطلبی ارائه نشده.

برای استفاده بهتر و راحت تر از سیستم نظردهی لطفا وارد سیستم شده یا از طریق این فرم ثبت نام کنید.

نام*:    ایمیل*:  
نظر*:
  کد امنیتی: