....... حركت بدون رهبرى، بدون مديريت، دستخوش بن‏بست‏ها و درگيرى‏ها و گرفتارى‏هاست. و آنچه رهبرى را تهديد مى‏كند يكى حكومت مسلط است و ديگرى توده‏ى مغشوش.

 اين يك حقيقت است كه توده‏ى فاسد حاكم سالم را تحمل نمى‏كند و اين هم حقيقت است كه توده صالح حاكم فاسد را نمى‏پذيرد. براى كنار زدن حكومت حق يكى از روش‏ها همين بوده كه با بدعت‏ها و شهوت‏ها و ولنگارى‏ها، زمينه‏ى حكومت علوى را بردارند. تا اگر روزى و روزگارى اين حكام در رأس قرار گرفتند، از پايين و از سَفَلة الرعية ضربه ببينند. و با درگيرى‏ها مجبور به عقب نشينى شوند. آن‏ها ديوانه نبودند كه بدعت‏ها مى‏آفريدند؛ چون حاكم صالح نمى‏توانست با بدعت‏ها هماهنگ شود مجبور بود كه آن را بردارد. و اين شروع درگيرى و شروع فاجعه بود. اين نيرنگ حساب شده از آن‏هاييست كه مدام نفرين خدا را بر آن‏ها مى‏خواهيم.

 و اين است كه رهبرى بايد در توده زمينه‏اى فراهم كند كه بتوانند او را بپذيرند. و در حكومت چهره‏هايى داشته باشد كه بتواند آن را دست بگيرد. و يكى از هدف‏هاى تقيّه همين است كه رهبرى را نه تنها از حكومت مسلط كه از توده‏ى پست و زبون، توده‏اى كه از جام بدعت‏ها مست شده، محفوظ بدارد.

 محمد بن مسلم از امام صادق نقل مى‏كند كه فرمود: هر چه حكومت ما و امر ما نزديك‏تر مى‏شود. اين تقيّه و پنهان‏كارى شديدتر خواهد شد.

 اين تقيّه براى حفظ رهبرى از سلاطين حاكم و قدرت‏هاى مسلط است كه هنگام آمادگى و تحمل توده‏ها كه هنگام نزديكى اين حكومت علوى و امر ولايت است، بيشتر حساس مى‏شوند و گوش مى‏خوابانند و چشم مى‏گذارند كه مبادا در اين زمينه اين حكومت پا بگيرد.

 راستى كه امر ولايت، مشكل است و زمينه‏ها مى‏خواهد، مادام كه تلقى مردم عوض نشده، رهبرى را دشمن خود مى‏دانند و خيال مى‏كنند كه مى‏خواهد دنياى آن‏ها را بگيرد. و راحت آن‏ها را بردارد. تقيّه در اين مرحله رهبرى را حفظ مى‏كند. تا هنگامى كه زمينه‏ها فراهم شده و تلقى‏ها دگرگون گرديد و توانستند نيازهاى عظيم انسان و مسئوليت عظيم حكومت را بفهمند كه مسئوليت او فقط پرستارى نيست تا نان و مسكن و بهداشت را فراهم كند. كه انسان بزرگتر از اين است. او با اين لقمه‏هاى كوچك آرام نمى‏گيرد.

 حكومت علوى، حكومت مطلوب آن‏هاييست كه اين ابعاد عظيم انسان را شناخته‏اند و ظلم را در اين وسعت فهميده‏اند. و از حكومت بينش‏ها و دانش‏ها و آموزگارى‏ها را توقع دارند. مادام كه انسان در اين وسعت آرمان نداشته باشد، ناچار به استثمار مى‏رود. و مورد بهره بردارى كسانى قرار مى‏گيرد كه با تغذيه‏ى رايگان و بهداشت مجانى، تمام منافع و ثمرات و حقوق او را يك جا مبادله مى‏كنند و اين بيچاره سرخوش است كه برايش لباس خوشگل و ساندويچ با كوكا تهيه ديده‏اند. و لعبتان را برايش در سر چهارراه‏ها و داخل فروشگاه‏ها كاشته‏اند كه لبخند درو كنند.

 و اين چنين رعيت پستى، رهبرى صحيح را مزاحم مى‏شناسد؛ چون ديگر محصول لبخند و بوسه نيست و ساندويچ و كوكا نيست و لباس‏هاى رنگارنگ و كراوات پهن نيست. بايد گندم كاشت و آزادى برداشت. بايد نان خود را خورد و شير تازه خود را نوشيد. و مسئوليت تشكيل خانواده را به عهده گرفت. و تنها پدرى نبود كه با غذا شكم فرزندش را بزرگ مى‏كند و با غفلت مغز و ذهنيت او را مى‏كشد. كه بايد مغز و قلب وعقل كودك به موازات اندامش تربيت شود.

 تقيّه براى حفظ رهبرى و حفظ ولى، چه از حكومت مسلط و چه از اين حكومت زده‏هاى مشكوك و محكوم و سفلةالرعية، در نظر گرفته شده و اين است كه خدا چيزى نيافريده كه پيش از تقيّه چشم‏هاى رهبر را روشن بدارد.ص۲۶-۲۴

.....اين يك حقيقت است كه ايمان در وجود مؤمن ادامه دارد و در هنگام قدرت طاغوت و نبود زمينه اگر زبان‏ها باز بشود و سَرها مشخص بشود، هيچ هديه‏اى از اين بهتر براى طاغوت و هيچ ضربه‏اى از اين بالاتر براى ولى نيست. كه مى‏فرمودند كسانى كه تقيّه را كنار مى‏گذارند نه به خطا كه به عمد ما را كشته‏اند.

 و در تاريخ همين نهضت، ما نه از ضربه‏ها بل از كارها و جبران‏ها و تجربه‏هايى كه پس از هر ضربه آموختيم مسلط شديم و بر پا ايستاديم و شكست سابق را جبران كرديم. اين سادگى است كه ضربه‏ها را عامل پيروزى به حساب بياوريم و كارهايى را كه پس از اين ضربه‏ها شده و پنهان‏كارى‏هايى را كه انجام گرفته، نديده بگيريم. شك نيست كه شهادت مؤمن و خون سرخ او بيدارى‏هايى سبز مى‏كند و ديده‏ها را مى‏گشايد ولى دراين هم شك نيست كه زندگى مؤمن از مرگ او سازنده‏تر است. و زبان و فكر و طرح و مديريت او براى طاغوت كوبنده‏تر است و همين است كه زود در فكر نابودى آن بر مى‏آيند و يا مهجور مى‏خواهندش.ص۲۹

..... آن‏ها كه رسول را پذيرفته‏اند مى‏توانند تفاوت ميان رسول و خلفاى اموى و عباسى را بفهمند و اين ابتذال را نتيجه‏ى انحراف رهبرى و خلافت بشناسند. آخر مردم چه كاره‏اند كه رسول و يا خليفه‏ى او را كه خليفه‏ى خداست انتخاب كنند در حالى كه نه به دل‏ها آگاهى دارند و نه بر فردا احاطه دارند. چگونه مردم مى‏توانند مرجع در انتخاب خليفه‏اى باشند كه بايد خصوصيات رسول را دارا باشد، در حالى كه آن‏ها در انتخاب خليفه‏اى براى خودشان گرفتارند. و چگونه رسول بى‏اعتنا به امر مردم مى‏شود و آن‏ها را رها مى‏كند در حالى كه ديگر خلفا به فكر مردم بودند و براى آن‏ها برنامه مى‏گذاشتند.

مردم از آنچه مى‏دانند مى‏توانند به آنچه نمى‏دانند راه يابند. البته اگر بخواهند و كفر

نورزند. كه بيش از اين هم مطلوب نيست كه حقيقت براى آن‏ها روشن شود. پذيرفتن

 و يا انكار با خود آن‏هاست.

 رسول بايد مردم را از خامى و تذبذب بيرون بياورد يا ابوذر بشوند و يا ابوجهل، «لِيَهْلِكَ

 مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَىَّ عَنْ بَيِّنَةٍ»؛ تا آن‏ها كه به راه آمده‏اند با آگاهى

 بيايند و آن‏ها كه چشم بسته‏اند با آگاهى چشم بسته باشند.

 اين گونه مى‏توانند از آنچه كه مى‏دانند به آنچه كه نمى‏دانند راه بيابند. و اين است كه

 دستور مى‏دهند: «حَدِّثُوهُمْ بِما يَعْرِفُونَ وَ اسْتُرُوا عَلَيْهِمْ ما يُنْكِرُونَ»²؛ حديث معروف

 مى‏تواند نردبانى به سوى حقيقت مستور باشد. و اين اساس تقيّه است كه تو از

 آنجايى شروع كنى كه نفرت و سركشى سر نگيرد. كه اگر تو اين‏ها را به فحش

 بكشى آن‏ها خدا را به ميان مى‏آورند و در اين آيه هست؛ «لاتَسُبُّوا الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ

 دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ»؛

 معبودهاى آن‏ها را سب نكنيد و دشنام ندهيد كه آن‏ها از روى عداوت و يا از روى نادانى، خدا را دشنام مى‏دهند و درگيرى بالا مى‏رود.

 هنگامى كه من نمى‏دانم بر من چه ظلم‏هايى رفته چگونه نفرت و دشمنى و لعن مى‏توانم داشته باشم و اگر هم لعنى باشد، عادت نامفهوم و سنت مجهولى است كه زود در برابر آن خواهم ايستاد. و مخالفت خواهم كرد. در حالى كه با كسى كه يك متر از زمين مرا تصاحب كرده و يا حتّى لانه‏ى كبوترهايم را خراب كرده و يا بر من سبقت گرفته و يا زباله بر ماشينم پاشيده، درگير مى‏شوم و در جلوى ظلم مى‏ايستم و نه لعن و دشنام كه حتّى جنگ و جدال هم مى‏كنم. پس بايد ظلم را بفهمم كه در چه صورت‏هايى چهره مى‏پوشاند و حتّى در محبت‏ها و هديه‏ها و تغذيه‏ى رايگان و بهداشت مجانى هم جاسازى مى‏شود، كه مى‏خواهند سالم باشم تا برايشان بار بردارم و نان مى‏دهند كه نيرويم را بگيرند. آنجا كه اين ظلم را فهميدم مى‏توانم در برابر عدالت‏هاى ستمگر و ستمگرهاى عادل بايستم و پوشش‏ها اغفالم نكند و فريبم ندهد.

 بى‏جهت نيست كه دستور است از آنچه مى‏شناسند با آن‏ها آغاز كن. كه اين گونه محبت و شعور آن‏ها به سوى تو مى‏آيد. و زمينه‏ى حكومت عدل و ولايت در آن‏ها فراهم مى‏شود.ص۳۶-۳۴

..... و اما صداقت در اين نيست كه تو هر حرفى را در هر كجا بگويى. كه على مى‏گويد براى كذب تو همين بس كه هر حرفى را شنيدى نقل كنى.

 در مفهوم صدق گذشته از معيار اعتقاد و واقعيت خارج يك مسأله ديگر هم دخالت دارد و آن جايگاه و شرايط است. گاهى مى‏گويى محمود آمد و اعتقاد دارى ولى در خارج محمود نبوده كه آمده، كسى شبيه او بوده است. و گاهى مى‏گويى محمود آمد واعتقاد ندارى. به نظر خودت دروغ مى‏گويى ولى در خارج هم محمود آمده است. گاهى اعتقاد دارى و با خارج هم تطابق دارد. ولى در جايى مى‏گويى محمود آمد كه دشمن‏هاى او در كمين هستند و مى‏خواهند او را بزنند. صداقت تطابق كلام و عمل با نيت و تطابق اين همه با خارج و تطابق اين‏ها با شرايط و جايگاه‏هاست. اين همه در مفهوم صدق دخالت دارد و اساس صداقت همين اصل آخر است و به همين خاطر در شرع هنگامى كه مصلحت نباشد و جايگاهش نباشد مى‏توانى و نه تنها مى‏توانى كه بايد بگونه‏اى ديگر حرف بزنى و اين خلاف صداقت نيست.

 صداقت اين است كه حرف با جايگاهش و شرايطش هماهنگ و مطابق باشد. و اين معيار اساسى است. هر چند كه با خارج مطابقت نداشته باشد.

 و اما نفاق در اين است كه تو شكل نگيرى و بى‏شخصيت باشى تا بتوانى به منافع دست بيابى اما اگر تو شكل گرفته‏اى و انتخاب كرده‏اى و به خاطر آن انتخاب و حفظ آن هدف خودت را بگونه‏اى ديگر نشان مى‏دهى اين نفاق نيست كه ايمان است و جهاد در راه هدف است و دفاع از آن است.

 اين عيب‏ها را كسانى مى‏گيرند كه خودشان به آن اعتقاد ندارند و در برخوردها تمامى آنچه را كه هست نشان نمى‏دهند و سانسور مى‏كنند و اين سانسور را خلاف صداقت نمى‏دانند كه مطابق حكمت مى‏شناسند؛ چون معنا ندارد به مريض از عمق زخمش حرف بزنى و روحيه‏ى او را تضعيف كنى. طبيبى كه تمام خطر را براى مريض مى‏گويد و روحيه‏ى او را مى‏شكند، آيا طبيب احمقى نيست كه حماقت را با صداقت عوضى گرفته است.

 همان‏هايى كه داستان بلند صداقت و سانسور را مى‏نويسند مى‏بينى در عمل به اندازه‏ى يك كلمه‏ى كوتاه آن را نمى‏آورند. كه اين هم بازى ديپلماسى است و حربه‏ى حريف را شكستن.

 معمر بن خلاد ميگويد از ابالحسن سؤال كردم آيا براى والى‏ها و حاكم‏هاى وقت

 مى‏توانم كار كنم و براى آن‏ها مى‏توانم قيام كنم؟ حضرت فرمودند كه ابوجعفر مى‏فرمود: «اَلتَّقِيَّةُ مِنْ دينى وَ دينِ آبائى»؛ تقيّه از دين من و دين پدران من است. كسى كه تقيّه ندارد ايمان ندارد.

 تو مى‏توانى به خاطر حفظ دين، در تشكيلات حكومتى و ولايتى داخل شوى و براى

 آن‏ها كار كنى، كه در آن روايت هم بود: «اَلْمُؤمِنُ عَلَوِىٌّ، اَلْمُؤمِنُ مُجاهِدٌ اَمَّا فى دَوْلَةِ

 الْباطِلِ بِالتَّقِيَّةِ وَ فى دَوْلَةِ الْحَقِّ بِالسَّيْفِ»، كه مؤمن در هنگام تسلط باطل با تقيّه كار

 مى‏كند. اين طور نيست كه در دولت باطل منزوى شود و كنار بكشد كه اين گونه فعال است.

 و در نظرم هست كه امام به يكى از اصحاب مى‏فرمايد: «اَنْ تَكُونَ بَيْنَ ظَهْرانيهِمْ لَاَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ اَلْفِ سَيْفٍ»؛ بودن تو در ميان آن‏ها از هزار شمشير بر آن‏ها سخت‏تر است. كه تو با نفوذ و پنهان‏كارى بيش از هزار شمشيرزن مؤثر هستى؛ چون يك نفر هنگامى كه در جايگاه خودش قرار گرفت همچون يك مقدار باروت است كه در سوراخى جاى بگيرد. او صخره‏هاى بزرگ را مى‏شكند. و بيش از هزار شمشير فشار مى‏آورد.ص۴۳-۴۱

.....عبداللَّه بن عطا از امام باقر روايت مى‏كند كه به ابى جعفر عرض كردم دو نفر از اهل كوفه گرفتار شدند، به آن‏ها گفته شد از اميرالمؤمنين على بن ابيطالب برائت بجوييد، يكى از آن دو برائت جست ولى ديگرى زير بار نرفت. آن كس كه برائت جسته بود آزادش گذاشتند و ديگرى كشته شد.

 حضرت باقر فرمودند آن كس كه برائت جست مردى فقيه بود كه تكليفش را مى‏شناخت و اما ديگرى كه زير بار نرفت و برائت نجست مردى بود كه به سوى بهشت شتافت.¹ آيا اين روايت نشان نمى‏دهد كه تقيّه تنها راه نيست كه بر خلاف تقيّه هم مى‏توان عمل نمود و ميان‏بُر زد و زودتر به بهشت رسيد؟ص۶۲-۶۱

......تقيّه گاهى براى حفظ م مى‏شود. و گاهى براى حفظ نفس.عصوم و براى حفظ مؤمنين و براى حفظ امر ولايت مطرح

 در رابطه با حفظ نفس طرف بايد شرايط را در نظر بگيرد كه رفتن او و يا ماندنش كدام مؤثرتر است. و بايد عامل‏ها را در نظر بگيرد كه خستگى از زندگى و بى‏ظرفيتى در برابر شدايد است يا عشق به ولايت و تكليف ابراز و وظيفه تحملِ قتل و صَلْب و شكنجه و مُثلِه.

 اما آنجا كه تو با فريادت ولىّ را به رنج مى‏اندازى و مؤمنين ديگر را لو مى‏دهى و اسرار را فاش مى‏كنى، با آنجا كه تو با صراحت روشن فريادت حق را مطرح مى‏كنى و همچون پرچمى بر صليب، ولايت را نشان مى‏دهى و ضحاك‏ها و حجاج‏ها و ابن زيادها را در روحيه‏ها مى‏شكنى، يكسان نيست.

 و اين مسأله نه در حوزه‏ى برائت كه حتّى در حوزه‏ى كلام و مناظره و فتوى و قضاوت و حكومت و سياست هم جاى پا دارد.

 در اين مرحله است كه تو بايد نه تنها خودت كه ديگران راهم در نظر بگيرى. اگر فسادى ديگر در كار نباشد و اسرارى فاش نشود و نهضت تهديد نگردد، تو آزادى كه چگونه انتخاب كنى كه اگر ميثم باشى و پرچم سرخ رنگ ولايت بر صليب، همراه على هستى و اگر ياسر باشى و تفتيده‏ى آفتاب جزيره، در كنار رسولى. وگرنه همچون عمار باش كه اين براى ولىّ محبوب‏تر است. و امام صادق به محمد بن مروان مى‏فرمايد: چه چيز جلوگير ميثم بود از اين كه تقيّه كند. به خدا قسم او جاهل نبود و اين آيه را مى‏شناخت كه درباره‏ى عمار و اصحاب او آمده بود.¹

در اين بيان معصوم ميثم را محكوم نمى‏كند. بلكه به آگاهى و علم او هم سوگند ياد مى‏كند فقط اين نكته را گوشزد مى‏كند كه انگيزه ميثم را بفهمند؛ «ما مَنَعَ مِيْثَمَ رَحِمَهُ اللَّه مِنَ التَّقِيَّةِ»² و آنچه ميثم را از تقيّه جدا كرد و از راهنزديك به جوار على رساند. همين نيّت و همين دفاع از ولايت در هنگام اختناق است در حالى كه ميثم براى ولىّ عصرش درگيرى و رنجى نمى‏آفريند. ولى آنجا كه براى ولىّ درگيرى ايجاد شود حتّى جدال و كلام هشام بن حكم، ذنب است كه بايد با شفـاعت جبــران شود. چرا اين شمشير برّان به گفته‏ى هـارون در كــوچه‏هاى كوفه سرگردان شود و عاقبت آن گونه خوار بميرد و وصيت كند كه او را به كوچه بيندازند تا كسى به خاطر نگهدارى او گرفتار نشود اينجاست كه كلام و صحبت هشام، خون معصوم را مى‏ريزد و راحت او را مى‏برد.ص۶۷-۶۵

..... اين ساده‏انديشى است كه خيال كنيم وحدت در عمل و موضع‏گيرى لازمه‏ى وحدت در هدف و جهت است، با آنكه مى‏بينيم على و سلمان و ابوذر و فاطمه يك هدف داشته‏اند ولى يك نوع موضع‏گيرى نكرده‏اند.

 چون عمل وابسته به شرايط و امكانات است. و با فرض اختلاف امكانات، اختلاف عمل و موضع‏گيرى توجيه مى‏شود.

 از اين گذشته آنجا كه احتمال خلاف و دو دستگى هست چه بهتر كسانى اين اختلاف‏ها را رهبرى كنند كه يك دل و يك جهت هستند و نگذارند موج‏ها به دست فرصت طلبانى بيفتد كه آب براى آسياب خود مى‏برند. آنجا كه در سپاه على امكان اعتراض به ولايت دوستان او و منصب آن‏ها هست بگذار اين اعتراض را مالك عهده‏دار شود كه نفس على است و يكدل و يك جهت با او است. در نتيجه آن‏هايى كه در دل حرفى دارند در زير پرچم مالك جمع مى‏شوند و با رهبرى او حركت مى‏كنند. و آخر سر به دست دشمن نمى‏افتند.

 بى‏جهت نيست كه گروه‏هاى غير مذهبى مدام تكثير مى‏شوند و اسم‏هاى گوناگون مى‏گيرند. با اين كه «اَلْكُفْرُ مِلَّةَُ واحِدَةٌ»؛ كفر به تمامى يك دسته و يك ملت هستند، اگر تنها يك گروه در ميان باشد كسى كه از آن‏ها سرخورده شد به گروه مخالف مى‏پيوندد و با مذهب پيوند مى‏خورد. اما با اين همه اختلاف تا از تمامى اين‏ها سرخورده شود. يا به يأس نهايى رسيده و يا جذب امواج زندگى عادى و زن و فرزند شده است. و از پيوستن به مذهب مانده است.

 اين چه منطقى است كه بخواهيم همه يك نوع موضع‏گيرى داشته باشند و يك نوع حرف بزنند مگر همه از يك نوع امكان و يك شعور برخوردارند؟ اين خواست غلط باعث جدا شدن از دست‏ها و دوست‏هايى است كه هدف را مى‏شناسند و تكليف خود را مى‏بينند و باعث مبتلا شدن به دشمنان فرصت‏طلبى است كه با زبانشان كلاهى بزرگ براى سرهاى ما مى‏شوند كه شده‏اند.ص۹۳-۹۲

.....اثر تقيه

 نيروى كم بازدهى زياد

 1 - هنگامى كه يك اقليت مى‏خواهد در برابر اكثريت بايستد و حتّى آن را به دست بگيرد و رهبرى كند. چه راهى جز تقيّه خواهد داشت؟ يك جامعه كليدها و پايه‏هايى دارد، هنگامى كه اين اركان و مفاتيح را به دست آوردى، حركت آن جامعه را كنترل كرده‏اى. ما مى‏بينيم كه صهيونيست‏ها اقليتى از اقليت يهود هستند و امروز مسلط بر اوضاع ابرقدرتها هم شده‏اند؛ چون آن‏ها حساب كردند با اين جمعيت كم و اين نفرت عظيم، چاره‏اى جز اين ندارند كه پست‏ها و مواضع قدرت را شناسايى كنند و اين بود كه تمامى پست‏ها و كيدهاى قدرت جهان را درنظر گرفتند و فرزندان خود را براى تسخير آن تربيت كردند و در نتيجه كار به آنجا رسيد كه اگر تو در تهران مى‏خواستى ديوار منزلت را خراب كنى نمى‏توانستى اما آن‏ها زمين‏هاى بزرگ را شهرك مى‏كردند و دور تهران را ديوار مى‏كشيدند و كسى در برابرشان نبود. چرا؟ چون پست‏ها و كليدها را تسخير كرده بودند و هماهنگ و حساب شده پيش رفته بودند. در حالى كه تو تنها بودى و كسى نداشتى و اگر كسى هم داشتى در يك اداره بود و در برابر كارشكنى ادارات ديگر قرار مى‏گرفتى. تو در مملكت خود ذليل بودى و آن‏ها بر جهان مسلط شده بودند و شبكه‏هاى جاسوسى و تبليغاتى و پليسى و علمى و ادارى دنيا را به دست گرفته بودند.

 اگر يك اقليت بخواهد صدقه جمع آورى كند و دريوزگى كند و بر در ارباب بى‏مروت دنيا بنشيند جز استخوان ليسيده چيزى به دست نمى‏آورد. و ناچار يا بايد به ذلت تن بدهد و يا با ذلت درگير شود و ذليل‏تر بميرد و يا پست‏ها را در نظر بگيرد و افراد كم خرد را در جايگاه‏هاى حساب شده به كار بگمارد. و اين راه سوم، راهى است كه با انتخاب و محاسبه و يا پس از تجربه‏ها و عبرت‏ها به آن روى خواهند آورد. و به زندگى مسلط و بهتر خواهند رسيد.

 در كلام كوتاهى از حضرت رضا(ع)¹ نكته‏اى است كه بايد شعور و غيرت را بلرزاند و حركت بدهد. حضرت به على بن شعيب مى‏فرمايد: «يابن شُعَيْب اَرَاَيْتَ مَنْ اَحْسَن النّاسِ عيشةً»؛ پسر شعيب مى‏دانى چه كسى زندگى بهتر را دارد؟

در برابر اين سؤال هر كس جوابى خواهد داشت. چه در بعد مادى و چه معنوى، زندگى بهتر زندگى همراه ايمان،همراه رضا، همراه يقين، همراه قرب خداست. و يا اين كه بهتر در اطاعت و تقوى و اجابت دستور حق است و يا اين كه زندگى بهتر در ثروت زياد و قدرت زياد و لذت زياد و... است.

 حضرت به هيچ كدام از اين دو گونه جواب نمى‏پردازد و پس از واگذارى شعيب و اين كه شما آگاهتريد مى‏فرمايد: «مَنْ حَسُنَ عَيْشُ النَّاسِ فى عَيْشِهِ». زندگى بهتر زندگى كسانى است كه ديگران، در زندگى آن‏ها به خوبى رسيده‏اند و خوبى ديگران در باغ دست‏هاى آن‏ها روييده است زندگى مادى و معنوى تو اگر با توليد و تكثير تو همراه نباشد بر تو وبال مى‏شود. در زندگى مادى اگر تو بهترين‏ها را براى خودت جمع كنى و لذت و قدرت و ثروت را براى خودت بخواهى و به ديگران نرسى و پول را نپاشى و پخش نكنى، حتما منتظر باش كه حسادت‏ها و دشمنى‏ها و چشم‏ها و دست‏ها در آشكار و پنهان، مزاحمت بشوند. و از دست و دل و دماغت بيرون بياورند، كه تا پول را نپاشى و نكارى پولى برداشت نمى‏كنى.

 و در زندگى معنوى هم اگر تو در خوبى خودت غرق بشوى و ديگران در زندگى ايمانى و تقوايى و در يقين و رضا و قرب تو سهمى نگيرند و زندگى آن‏ها در زندگى تو شكل نگيرد، حتما تو در غربت و تنهايى خودت محاصره خواهى شد و از دست خواهى رفت.

 با اين توضيح به بحث سابق باز مى‏گرديم كه هر تاجر يهودى سعى مى‏كرد كه شاگرد خودش را تاجرى مسلط بار بياورد و رموز و فنون را به او بياموزد. چيزى نمى‏گذشت كه بازار مسلمين مسخر همين يهوديان تازه پا مى‏شد كه در زندگى آن‏ها زندگى ديگران شكل گرفته بود و از خوبى آن‏ها ديگران هم به نوايى رسيده بودند. اما تاجر مسلمان شاگردانش را عقب نگه مى‏داشت كه رقيب آينده‏اش نشوند و كنار مى‏گذاشت كه از دستش بيرون نروند و در نتيجه اين تاجر مسلمان از دو طرف محاصره مى‏شد از خارج در برابر رقيب‏هاى يهودى و از داخل در برابر كارشكنى شاگردش كه مى‏فهميد استاد كم او مى‏گذارد و زياد بارش مى‏كند. و اين بودكه زندگى بهتر مادى و يا معنوى را كسى مى‏برد كه توليدى كرده بود و در تنهايى و غربت و در اقليت خود رمز تكثير و زايندگى وسازندگى راه يافته بود. و اين نقش تقيّه را شناخته بود كه با نيروى كم اگر پراكنده بشوى از پاى در مى‏آيى و جذب مى‏شوى اما اگر جمع شدى و مواضع و مفاتيح را شناختى و آرام به تسخير آن پرداختى جذب مى‏كنى و مسلط مى‏شوى و بر همان‏ها كه در ظاهر ارباب تو بودند حكم مى‏رانى، چرا كه كليد درهاى بسته در دست توست. و بزنگاه‏ها و مواضع قدرت مسخر توست.

 و اين همان رمزى است كه معصوم وادار مى‏كند تا كارها را به فرزندان و غلامانت بسپارى و خود با دست  خالى و نظارت و مديريت به دنبال كارهاى بزرگتر باشى¹. و خيال نكنى كه احتياج ندارى، پس كار كم بكنى، كه چون محتاجى هست بايد بكوشى.² اگر سرمايه دار آمريكايى را موتور حرص و طمعش به كار مى‏اندازد كه دنيا را در تيول خود بياورد، مؤمن بيدار را، نيار نيازمندان به كار مى‏اندازد. و مادام كه زمين بى‏بار و كوير مرده و حيوان بى‏حاصل و انسان نيازمندى هست آرام نمى‏نشيند كه شنيده «اِنَّكُمّ لَمَسْئُولُون حتّى عَنِ البقاع و البَهائِم»³. و شنيده «لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيم»⁴. و در برابر اين مسئوليت بى‏آرام است و پركار. و كارها را به ديـگران وا مى‏گذارد تـاكارهاى بزرگتر را به دست بياورد. در حالى كه بهره‏ى بزرگتر را در احسان و انفاق و ايثارش مى‏شناسد. نه در جمع وكنز و احتكار و اسرافش. و در حالى كه افتخار را در سعى و كوشش مى‏جويد نه در نوع كار و پست و مقام و عنوانش.

 اين درس‏هايى است كه به ما آموختند و نياموختيم و ديگران از ذلت‏ها و تجربه‏ها و شكست‏هاشان عبرت گرفتند و مسلط شدند. و به جايى رسيدند كه قدرت‏ها نيازمند و محتاج آن‏ها هستند و در دست تدبير و تبليغ و مديريت و طرح و اجراى آن‏ها. و اگر بخواهند سربجنبانند، سرشان را مى‏چينند و به جان كندى و و و ملحقش مى‏كنند.

 اين همان نقش اول تقيّه است، نيروى كم و بازدهى بسيار. شناسايى پست‏هاى قدرت و تسخير هماهنگ و گسترده‏ى آن‏ها.ص۱۰۵-۱۰۱

..... تقيّه راهى در بن‏بست

 آنجا كه نمى‏توان هدف را از دست داد بايد آن گونه وسيله فراهم كرد كه على فراهم نمود. و گرنه بايد آن گونه ذليل مرد كه اميركبير، تحمل نمود. و اين شوخى نيست كه درس زنده تاريخ است. من از اين داستان و از اين درس تأسف و تعجب بسيار برده‏ام. مردى با آن هوش و بيدارى چگونه به تنهايى مى‏خواهد اقدام كند و در برابر همه چيز بايستد بدون آنكه چيزى فراهم كرده باشد. و در حالى كه سر نخ تمام اين درگيرى‏ها در زنى است حسود و خودخواه كه هزار نقطه‏ى ضعف دارد و قابل تسخير است اما غرور امير بر هوش او پرده مى‏اندازد. و ذليل كسانى مى‏شود كه از ناخن انگشت او هم كمتر بودند و با كفش او مقايسه نمى‏شدند، ولى قانون‏ها را مى‏شناختند و زد و بندها را مى‏دانستند و شيطنت‏ها را بكار مى‏بردند.

 من نمى‏خواهم امير همچون رقيبش آقاخان نورى ريشش را آلوده كند و بعد با گلاب بشويد، بل مى‏گويم آنجا كه مى‏شود هدف بزرگى را با يك كلمه به دست آورد و آنجا كه مى‏شود مانع‏هايى را دور زد و حتّى مى‏توان از مانع‏ها وسيله ساخت كه ديديم انگليسى‏ها چگونه از مانع‏هاشان وسيله ساختند و چگونه با دست همان‏ها امير و دارودسته‏اش و قدرت‏هاى رقيب را شكستند، مى‏گويم در اين موقيت‏ها چرا به هوش نباشيم و چرا همدست تهيه نكنيم و چرااز مانع‏ها بهره نبريم؟

 من هر چه فكر مى‏كنم براى اين كارهاى امير چيزى و كلمه‏اى جز حماقت نمى‏يابم و اين جاست كه فقط از هوش امير خجالت مى‏كشم و هيچ توجيهى براى او ندارم.

 در ايرانى كه رهبرانش فقط دست و بازو داشتند و چشم‏ها را در مى‏آوردند، آنجا كه مغزى پيدا شد و طرح و نقشه‏اى كشيد و امنيت را فراهم نمود و ثروت‏ها را به جريان انداخت و تشويق‏ها را شروع كرد و تجارت و سرمايه گذارى داخلى رونق گرفت و كارخانه‏ها شروع به كار كردند و صنعت اصيل نطفه‏اش بسته شد و علم به موازات صنعت در دارالفنون پايه‏اش ريخته شد آن هم نه به آن صورت كه علم مونتاژ و صنعت مونتاژ رونق بگيرد كه دانشمندان از كشورهاى بى‏طرف خريدارى شدند و روزنه‏ها باز شد و راه‏ها نمايان گشت و حتّى به خاطر جلوگيرى از خرابكارى دشمن، نفوذ در آن‏ها و جاسوس بازى با آن‏ها سرگرفت، در ايرانى آن چنان، وقتى كه دشمن براى اولين بار در عالم حكومت و سياست ايران و در دربار سلطنت مردى را مى‏ديد كه مغز دارد و طرح دارد و براى خريدارى او و سپس نابوديش نقشه كشيد، تاسف بار اين است كه اين نقشه با دست غرور امير و با واسطه‏ى مادر زنش اجرا گردد. تأسف آور و تعجب بار اين است كه امير نياموزد كه چگونه مانع‏ها را دور بزند. ومانع‏هاى خارجى و داخلى و مذهبى و غير مذهبى آنچنان محاصره‏اش كنند، كه شاه با تمام علاقه‏اش اورا بكشد. و با تيغ دوست و اراده‏ى خويش نابود گردد. وآن همه امكان و زمينه را به دست دشمن بدهد. و با غرور خويش هم ايران و هم خويشتن را به نابودى بسپارد و بعدها خيال كنند كه ناصر چنين كارها را كرده است در حالى كه از آن‏ها بيش از همان توقع نبود و از كوزه‏ى آن‏ها بيشتر از اين حماقت‏ها و كثافت‏ها بيرون نمى‏آمد، اين امير بود كه ايران را نابود كرد، از مانع‏ها بهره برنداشت و در دل آن‏ها تخم نكاشت.

 اما على!! چه بگويم؟ او را در اوج تبليغات رسول و با آن پشتوانه محكم كنار گذاشتند چون يارى نداشت و همكارى نداشت و به تعبير امام در آن روايت اگر به جاى عقيل و عباس، جعفر و حمزه مانده بودند، على مسلط مى‏شد و به پيروزى مى‏رسيد اما على كه به خاطر تنهايى كنار افتاد ودر اوج اسم و رسمش محروم ماند، آن قدر ظريف كوشيدو دقيق پيش آمد كه در اوج قدرتشان به همان دليل كه از او بريده بودند و به خاطر همان عدالتى كه از آن مى‏ترسيدند دوباره به سوى او آمدند. در حالى كه او نه زد و بندى شروع كرده بود و نه از راه غير حق به حقش نقبى زده بود. كه اگر مى‏كرد و مى‏زد در همان روزهاى اول با ابوسفيان به همه چيز مى‏رسيد اما از على بودنش جدا مى‏ماند و به حكومت دست مى‏يافت در حالى كه به اسارت رفته بود.

 على، مانع‏ها را دور زد و هنگامى كه تنهايى خويش را ديد به توليد پرداخت و از ابوبكر پسرش را و از سعدبن عباده پسرش را و از دشمنان خود دوستانش را بيرون كشيد و على كه بايد نامش در تاريخ مى‏مرد، دوباره به حكومت رسيد و تا امروز هم حرفش را و راهش را و فكرش را به ما منتقل كرده است و فردا هم در قلمرو امروز است، كه ما از روزهاى سخت به امروز رسيده‏ايم پس، از امروز راحت به روزهاى بهترى مى‏توانيم رسيد. آرى مى‏توانيم و اين توان هست حال شاكر و يا كفر بودن با خود ماست كه راه، ما را مى‏طلبد و در انتظار لبيك ماست.

 نكته‏ى دوم كه خصوصيت و نقش تقيّه را نشان مى‏دهد در همين ظرافت كار است كه على توانست بدون چشم پوشى از هدف و بدون كمك خواستن از باطل‏ها، مانع‏ها را دور بزند و از مانع‏ها بهره بردارد و همان تبعيض و اشرافيت و اتراف را به عدالت خودش راه بدهد، تا مردم همچون شتران تشنه بر او جمع شوند و بر او هجوم بياورند.² على آن گونه نهضت و حركت را از بن بست بيرون آورد و اميركبير آن گونه در بن بست نشست و از دست رفت؛ چون تنها بود و غرورش او را از پيچ و شكن‏ها و پيچ و تاب‏ها باز مى‏داشت. و اين عيب خوب‏هاست كه گردن شق هستند و پيچ و خم‏ها را طى نمى‏كنند و همين طور گردن شق مى‏مانند. و بيش از چند گام نمى‏توانند بردارند، كه راه‏هاى پرپيچ و خم، نرمش و انعطاف و ظرافت مى‏خواهد. نه توقّف و نه انحراف كه سرنگونى به دنبال مى‏آورد. و اين نرمش در اصل تقيّه نهفته و با اين قانون تفسير مى‏شود.

 من نمى‏خواهم امير را به پفيوزى دعوت كنم كه همچون آقاخان نورى لنگ وازار هر مرد و نامردى بشود و خود را به همه جاى همه كس بمالد تا به صدارت برسد و سرى در ميان سرها ببرد. و نه مى‏خواهم يك گام از صداقت عقب بماند. كه مى‏گويم حماقت به خرج ندهد. و با مانع‏ها همان طور رفتار كند كه سزاوار آن‏هاست. در اين مرحله كه پيش شاه سعايت مى‏كنند و مادر شاه سعايت مى‏كند بايد عامل سعايت و زمينه سعايت را كنترل كرد. و مهره‏ها را در جاى خود نشاند و با تواضع گردن گردنشان را بريد، امير يك مرتبه زنجير را بــر مى‏دارد و آن هم  خودش و با دست خودش، اما انگليسى‏ها خيلى بيشتر از اين‏ها را با دست بچه‏ها برداشتند و موفق هم شدند. و امير يك مرتبه بدون همدست با همه درگير، مى‏شود و انگليسى‏ها با همه‏ى همدستان ريش دار و بى‏ريش خود با كسى درگير نمى‏شدند كه از پشت دور مى‏زدند و نقشه‏ها را با دست خودى‏ها و با اختلافى كه ميانشان مى‏انداختند اجرا مى‏كردند. تا آنجا كه از آن‏ها مى‏خواستند و قربان صدقه‏شان هم مى‏رفتند كه بياييد ما جمهورى نمى‏خواهيم. همين سلطنت خوب است. و همين رضاخان پفيوز خوب است، چرا چون ضياء ترك و آتا تورك، وحشت جمهورى را در دل اين‏ها انداخته بود كه اسلام را نابود كرده و آخوندها را دريا ريخته و زبان را دگرگون كرده است. اين زمينه چينى‏هاست كه دشمن را با دست دوست مسلط مى‏كند. آن‏ها كه نقشه ندارند هميشه مهره‏ى نقشه‏دارها خواهند شد.

 و همين مى‏شود كه ضياء ايرانى و قلدر ايرانى حتّى نسخه‏ى اصل آن نقشه‏ها را در همين جا اجرا مى‏كنند و مردان مى‏فهمند كه چگونه گول خورده‏اند... و مبهوت مى‏شوند كه ديگر كار از كار گذشته است و تا بياييم طرحى بريزيم و نقشه‏اى كه دشمن در آن دست نداشته باشد سال‏ها فاصله است. كه او در همه جاى ما خانه گرفته است و مدام هم مال الاجاره مى‏خواهد و نمى‏دهد چرا كه عنوان آباد كننده و نجات دهنده دارد. و اگر چه لولوست، ولى لولوهايى را نشان داده و از غول‏هاى بى‏شاخ و دم حكايت كرده است كه بهتر است به اين لولوى شناخته شده پناهنده شد و سر در دامان او گذاشت، تا خدا خودش كارى بكند و كارها را اصلاح بكند در حالى كه درس‏ها را داده‏اند و راه‏ها را نشان داده‏اند كه در هنگام ضعف اگر در برابر دشمن نمى‏توانستى بايستى در دل او بنشين. و عملا هم نشان داده‏اند كه على بن يقطين‏ها به كجا رسيده‏اند. كه اگر مى‏خواستند حكومت را هم بگيرند مى‏توانستند ولى آنجا كه مردم زمينه‏ى حكومت علوى ندارند و تحمل اين عدالت را ندارند، گرفتن حكومت‏ها مسأله را حل نمى‏كند كه آن‏ها آنقدر بدعت ايجاد كرده‏اند كه اگر آن را برندارى پفيوزى و اگر شروع كنى، درگيرى، آن هم در هنگامى كه زمينه‏اى نيست. واين‏ها هدفشان با هدف تو يكى نيست.ص۱۱۲-۱۰۷

کتاب تقیّه (درسهایی از انقلاب)  اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را ازاینجا دانلود کنید.

.... سپس توضيح دادم كه قرآن چند وجهه دارد و براى هر وجهه‏ى آن به روش و سبكى نيازمنديم. اين وجهه‏ها:

 1. از قرائت شروع مى‏شوند 2. و به ترجمه 3. تفسير 4. روح 5. و نور، مى‏رسند.

 همين طور سنت هم وجهه‏هايى دارد و فقه مراحلى دارد و ما براى شناخت قرآن و سنت، در هر وجهه، به اصول و روشى نيازمنديم. و اين اصول با اين وجهه‏ها هماهنگى دارد.

 گاهى مى‏خواهيم كه قرآن را قرائت كنيم و روايات را بخوانيم، تنها با اين هدف كه كلام امام را و گفته‏ى خدا را خوانده باشيم و شنيده باشيم، در اين مرحله به هيچ قاعده‏اى نياز نيست، جز قواعد خواندن و قرائت.

 گاهى مى‏خواهيم كه به مفهوم و حكم قرآن و روايت پى ببريم و كلام خداوند و ائمّه را بفهميم، در اين مرحله محتاجيم كه امر و نهى و عام و خاص و مطلق و مقيد و ناسخ و منسوخ و مفاهيم اينها را بررسى كنيم و هنگام اختلاف، به معيارها و اصول تعادل و تراجيح چنگ بزنيم. هنگامى كه هدف همين شناخت كلام امام

1- دو دليل با هم چند حالت دارند: تخصيص، تخصص، حكومت، ورود، تعارض. هنگامى كه دليل‏ها بر هم نظارت داشتند، مى‏توانند يكديگر را توضيح بدهند و تفسير كند.

     2- سبك و ريخت جمله گاهى مفهومى را مى‏رساند، همانطور كه لحن گوينده و سبك لحن او اشاره‏ها و

     دلالت‏هايى دارد و نكته‏هايى را زنده مى‏كند.

3- تفاوت ترجمه و تفسير توضيح بيشترى مى‏يابد و همينطور معنى نور و روح، كاملاً مشخص مى‏گردد.

     باشد،به زيادتر از همين اصول موجود، احتياجى نيست، چون اين اصول در سه مرحله‏ى

     بحث از دليليت و دلالت و تعارض دليل‏ها، ما را به مقصود مى‏رساند.

 اما اگر هدف ما، در فقه، فقط تفقه در احكام نبود، بلكه تفقه در وسعت دين: معارف، عقائد، احكام و نظام‏ها، منظور ما بود؛ يعنى همان هدفى كه قرآن گوشزد مى‏كند.¹

و اگر هدف ما فقط شناخت كلام امام و شناخت حكم نبود بلكه مى‏خواستيم مقاصد و اغراض و راز كلام را بيابيم و بشناسيم، اگر هدف ما در اين سطح باشد، اصول و قواعد موجود كفايتى نخواهند داشت. اينها فقط مفهوم كلام را مشخص مى‏كنند، اما مقاصد و معانى و اغراض را توضيح نمى‏دهند.

 اينها آشكار مى‏كنند كه امام چه گفته، اما چرا گفته و با چه غرضى و عنايتى اين روايت صادر شده است؟ در اين قسمت اين اصول كوتاه هستند.

 بايد در جست‏وجوى اصولى باشيم كه به كمك آنها، به غرض و مقصود كلام امام پى ببريم و بيابيم كه چرا امام در نهج‏البلاغه از زهد و تقوا و ايمان و جهاد سخن گفته است، تا جايى كه تمام گفت‏وگوها بر همين محور مى‏چرخد و به اين بحث‏ها منتهى مى‏شود؟ چرا با اين شخص در اين مورد اين گونه فرموده، اما در جاى ديگر و با ديگرى گفته‏ى ديگرى دارد؟

  با دستيابى بر غرض امام خيلى از اختلاف‏ها و تعارض‏ها حل مى‏شود و سنگينى خيلى از روايات مرتفع مى‏گردد و ابهام بسيارى از احاديث به نور مى‏رسد و عظمت و دقت و سنجش امام آشكار مى‏شود. اين است كه امام، فقه متعالى را اين گونه توضيح مى‏دهد: شما فقيه‏ترين مردم هستيد، هنگامى كه بر مقاصد و معانى كلام ما آگاه شويد.

 فقيه‏تر كسى است كه معانى كلام را بشناسد، نه خود كلام را. ²با اين شناخت بسيارى از روايات از ميان مى‏رود و خيلى از روايت‏هايى كه براى ما دركش مشكل است آسان مى‏گردد.

 رواياتى هست راجع به سودانى‏ها و يا خوزستانى‏ها، كه از گوشت قربانى به سودانى‏ها ندهيد و يا اين كه در خوزى خيرى نيست، همچنين مى‏بينيم رسول اكرم به جوانى كه از فقر شكايت كرده، دستور ازدواج مى‏دهد و جوان هر چه مى‏گويد چيزى ندارم، جز همان دستور چيزى نمى‏شنود.

 اگر ما مقصد و نظر را در نظر نگيريم و بخواهيم اين روايات را در همه جا بكار ببنديم، به زحمت مى‏افتيم؛ گذشته از آنكه روايت را سطحى و يا موافق با اصول تبعيض نژادى نشان داده‏ايم و امام را كوچك و خوار نموده‏ايم.

 در حالى كه روايت بسيار عميق است. يكى از عوامل فقر اضطراب درون و نبود تعادل روحى است. آنچه در جوان اين تعادل را به هم مى‏زند، عصيان و سركشى غريزه جنسى است. غريزه همانطور كه بر خون و پوست صورت اثر مى‏گذرد، بر فكر و روح هم اثر خواهد گذاشت، در نتيجه جوان نمى‏تواند فكر كند كه چه بخرد و از كجا بخرد و چطور بفروشد و كجا بفروشد؛ در نتيجه سرمايه‏هايش اسير زيان مى‏شوند و خسارت‏ها او را به فقر مى‏كشانند. و اين فقر چيزى نيست كه با سرمايه دادن از ميان برود. و اين فقر چيزى نيست كه با توبيخ و سرزنش، جبران شود. پيش از هر كار، بايد او را به زن رسانيد تا به تعادل روحى و آرامش درونى برسد و فكرش آزاد شود و به ثروت‏ها دست بيابد.

 شناخت و درك رواياتى از قبيل روايات سودانى‏ها و خوزى‏ها و يا صله خواستن امام كاظم از هارون الرشيد، همه وابسته به شناخت و هدف روايت است. اين روايت‏ها مربوط به يك رشته مسائل سياسى و عميق است. مادام كه اين مسائل و اين مقاصد شناخته نشوند، اين روايات تحليل نمى‏شوند و با اين اصول موجود قابل هضم نمى‏گردند.

 پيش هارون سعايت كرده‏اند كه امام كاظم ثروت‏ها جمع كرده و اسلحه تهيه نموده و مى‏خواهد خروج كند و انقلاب راه بيندازد. بهترين راه براى زير آب زدن اين سعايت، همين گونه اظهار فقر كردن و ابراز نادارى است. اين اظهارها نه براى رسيدن به ثروت و انعام هارون است، بلكه براى منحرف كردن ذهن او و خنثى كردن سعايت‏هاست. از اين رو هنگامى كه هارون پول مختصرى مى‏فرستد و عذرخواهى مى‏كند و سپس مأمون بر او خرده مى‏گيرد و جواب مى‏شنود و دلقكش مطرف كه در دل، شيعه بوده، رنج مى‏كشد و مى‏سوزد و در بزم شبانه مبلغ‏هاى زيادى از او مى‏كند و براى امام روانه مى‏سازد، حضرت تمام آن پول‏ها را به واسطه مى‏دهند و لبخند مى‏زند كه ما به اينها احتياجى نداريم، اينها براى تو.

 همچنين هنگامى كه سودانى‏ها در راه اسلام ايستاده‏اند و يا خوزستانى‏ها بر عليه شيعه استثمار شده‏اند، اين گونه از آنها مذمت مى‏شود، نه اين كه سودانى و خوزستانى در اسلام ذاتاً منفور و مطرود باشند. اسلامى كه بلال را به اوج مى‏رساند، اين گونه نمى‏انديشد. اين مذمت‏ها براى مقاصد ديگرى است و فقيه كسى است كه اين مقاصد و اين معانى را بيابد، نه آنكه اين مذمت‏ها را گسترش دهد و حتى امروز اين حكم را پياده كند.

 اصولا اين تعريف‏ها و تنقيدها مادامى هستند؛ يعنى تا هنگامى كه علت مدح و يا سرزنش در آنها وجود دارد، تعريف يا تنقيد ادامه خواهد داشت. اين تعريف‏ها و سرزنش‏ها كلى و مطلق نيستند.

 امام اميرالمؤمنين در نهج‏البلاغه گاهى از اهل كوفه بى‏نهايت تمجيد مى‏كند، اين در هنگامى است كه به حق رو آورده‏اند و او را كمك كرده‏اند. و سپس آن گونه آنها را سرزنش مى‏كند و محكوم مى‏كند و اين در زمانى است كه به زمين چسبيده‏اند و براى جهاد گامى برنمى‏دارند.ص۴۲-۴۷

 کتاب روش برداشت از قرآن  اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را ازاینجا دانلود کنید.